despinis

Ο άνθρωπος που με το βλέμμα του πλούτιζε την Ελλάδα και την ανθρωπότητα, μαντεύοντας τα χαμένα μυστικά των αγαλμάτων, ο Γιώργος Δεσπίνης, δεν ζει πια. Εσβησε χθες το απομεσήμερο στο νοσοκομείο αφήνοντας θλιμμένους τους μαθητές του, που τον θεωρούσαν «παντοτινό δάσκαλο» και πολύ φτωχότερη την ελληνική αρχαιολογία. Ηταν 78 χρονών.
Ο Γιώργος Δεσπίνης, ασύγκριτος δάσκαλος και βαθύς γνώστης της αρχαίας γλυπτικής, από τους καλύτερους στον κόσμο, απέδωσε το κεφάλι κολοσσικού αγάλματος που είχε εντοπισθεί στις ανασκαφές της Ακρόπολης κατά τον 19ο αιώνα στο λατρευτικό άγαλμα της Βραυρωνίας Αρτέμιδος, έργο του Πραξιτέλη. Με την ταύτιση αυτή, την οποία έκανε χρησιμοποιώντας επιστημονικά επιχειρήματα, αποκτήσαμε ίσως το μοναδικό έργο του μεγάλη γλύπτη που αποτελεί έργο των χεριών του (όλα τα λοιπά είναι ρωμαϊκά αντίγραφα ή έργα του εργαστηρίου του και όχι δικά του). Η κεφαλή εκτίθεται στο Μουσείο της Ακρόπολης, με τα ίχνη βίαιων παρεμβάσεων που έγιναν στο μάρμαρό της κατά την αρχαιότητα, ακόμα και έτσι όμως δείχνει πως είναι δημιούργημα μεγαλοφυούς γλύπτη.
Δεν ήταν η μόνη ταύτιση που έκανε. Οι γνώσεις, το οξύ βλέμμα του και η αφοσιωμένη ενασχόληση με το αντικείμενό του, χάρισαν στα ελληνικά μουσεία και στην ανθρωπότητα κι άλλα θραύσματα γλυπτών. Ο Γ. Δεσπίνης είναι, ας πούμε, εκείνος που αναγνώρισε την συνάφεια που είχαν μεταξύ τους δύο αρχαία κομμάτια: τμήμα επιτύμβιας στήλης του 4ου αιώνα π.Χ. από το Πόρτο Ράφτη, που ήταν στην έκθεση στο Μουσείο της Βραυρώνας με ένα άλλο κομμάτι, που είχε στη νεοϋορκέζικη συλλογή της η Σέλμπι Γουάιτ. Ετσι επετεύχθη ο επαναπατρισμός του αρχαίου και η απόδοσή του για έκθεση στο μουσείο Βραυρώνας όπου ανήκε.

Η Ελλάδα οφείλει πολλά στον σπουδαίο αυτόν αρχαιολόγο διεθνούς εμβέλειας και ακτινοβολίας, που την είχε δοξάσει επανειλημμένως στα πέρατα της οικουμένης, αλλά και της είχε προσφέρει, μέσω της επιστημοσύνης του, σημαντικά αρχαία.
Δάσκαλος πολλών αρχαιολόγων της νεότερης γενιάς ο Γιώργος Δεσπίνης τους μετέδωσε την αγάπη του για την έρευνα. Γεννήθηκε στην Τήνο το 1936. Σπούδασε στην Αθήνα και σε πανεπιστήμια της Γερμανίας. Πριν την εκλογή του ως καθηγητή στο ΑΠΘ, εργάστηκε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο όπου μελέτησε σε βάθος τα μυστικά της κλασικής τέχνης. Ετσι, κατέστη ο πλέον ειδικός στην αρχαία ελληνική πλαστική και αρχιτεκτονική των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων.
Κορυφαίο επίτευγμά του θεωρείται η ανακάλυψη των θραυσμάτων της Νεμέσεως του Αγοράκριτου και η μελέτη του αγαλματικού της τύπου. Οταν κανείς δεν μπορούσε να ερμηνεύσει κάποιο γλυπτό, προσέτρεχε σε εκείνον που τους βοηθούσε να λύσουν τον γρίφο. Για την συμβολή του στην αρχαιολογική επιστήμη τον τίμησε το 2007 η Ακαδημία Αθηνών απονέμοντάς του αργυρό μετάλλιο.
Σε τιμητική εκδήλωση που είχε γίνει στο Μουσείο Μπενάκη, ο διευθυντής του Αγγελος Δεληβορριάς είχε σημειώσει πως ο Γ. Δεσπίνης «με τα μέτρα και τα σταθμά μιας υπεύθυνης κριτικής εμβέλειας, με ένα αυστηρό σύστημα μεθοδολογίας και με το εύρος ενός γόνιμου γνωστικού υπεδάφους, κυρίως όμως με την πνευματική εκείνη διαύγεια χάρη στην οποία παρακάμπτεται η αντίδραση του γενικού προς το ειδικό, εγγυήθηκε την ασφαλέστερη προσέγγιση ενός αντικειμενικά περίπλοκου και δυσπρόσιτου επιστημονικού χώρου- τη θέαση ενός ολόκληρου κόσμου μάλλον θα έπρεπε να πω. Ο Δεσπίνης προτείνει ως ικανό και αναγκαίο όρο της μελετητικής διαδικασίας ένα σπάνιο υπόδειγμα ήθους. Το ήθος αυτό χαρακτηρίζει άλλωστε και γενικότερα τη συνέπεια η οποία, μαζί με την ιδιοσυγκρασία του και τη συμπεριφορά του, αρθρώνει όλη την ανέλιξη της σταδιοδρομίας του.»
Μιλώντας στην ίδια εκδήλωση, η Ισμήνη Τριάντη, καθηγήτρια αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ξεχώριζε «τη σχεδόν έμφυτη αγάπη του για την αρχαία γλυπτική, τη φιλομάθεια που τον διακρίνει και τις εξ αυτής άπειρες γνώσεις του, που γενναιόδωρα διοχετεύει, την καταγωγή του από την Τήνο και την επαφή του με τους νεοέλληνες γλύπτες, αλλά και τα μάρμαρα και την τεχνική τους, το πρακτικό του πνεύμα και τον απλό χαρακτήρα του.»
«Αμέσως έγινε ο δάσκαλός μας» έλεγε ο Νικόλαος Καλτσάς, τέως διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, ενθυμούμενος το πρώτο μάθημα στα φοιτητικά αμφιθέατρα και τον Δεσπίνη, χαμογελαστό ζωηρό και προσηνή, να κυκλοφορεί ανάμεσά τους και να τους κατακτά από την πρώτη στιγμή. «Δάσκαλος αγαθός και αυστηρός πατέρας και αγαπημένος φίλος» ήταν και για τον Νίκο Σταμπολίδη, καθηγητή αρχαιολογίας και διευθυντή του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. «Εάν η φιλοσοφία ορίζεται ως ΄μάθημα΄, δηλαδή ως διαδικασία διδαχής, που προϋποθέτει έναν ειδότα και έναν μανθάνονται, τότε ο φιλοσοφικός λόγος είναι ο λόγος του δασκάλου και όχι εν γένει ο λόγος του γνώστη», είχε τονίσει ο κ. Σταμπολιδης. «Και είναι ένας λόγος με συγκεκριμένη αναφορά: στοχεύει στη διαμόρφωση του ‘ήθους’ του μαθητή, στην καλλιέργεια της ψυχής του. Η αναζήτηση των κατάλληλων ψυχών, η ψυχαγωγία, δηλαδή η αγωγή της ψυχής, είναι ουσιασιτκό μέρος της δράσης του φιλοσόφου δασκάλου. Και ο Δεσπίνης υπηρξε άφθαστος σε αυτό.»
Η κηδεία του Γιώργου Δεσπίνη θα γίνει αύριο Δευτέρα ώρα 2μμ από το Α’ Νεκροταφείο της Αθήνας.

Η γενική γραμματέας Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ερωτηθείσα, έκανε την ακόλουθη δήλωση:
Ο θάνατος του Γιώργου Δεσπίνη αποτελεί σημαντική απώλεια όχι μόνο για την επιστημονική κοινότητα αλλά και για την ίδια την επιστήμη της Αρχαιολογίας Σε εκείνον οφείλουμε την ταύτιση και απόδοση στους αρχαίους καλλιτέχνες πλήθους γυπτών, ανάμεσα στα οποία την κεφαλή του πραξιτέλειου αγάλματος της Αρτέμιδος Βραυρωνίας και των θραυσμάτων της Νέμεσης του Αγοράκριτου. Στην οξύνοια και το βλέμμα του Δεσπίνη, οφείλεται και ο επαναπατρισμός πολλών γλυπτών από το εξωτερικό. Ακόμα και όσοι δεν υπήρξαμε μαθητές του, μαθητεύσαμε στα νάματά του μέσα από το έργο και τα κείμενά του.
Συμμετοχή σε συλλογικά έργα
(2011) Κατάλογος γλυπτών του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης [επιμέλεια, κείμενα]
(2007) Πραξιτέλης, Καπόν [κείμενα, επιμέλεια]

(2003) Επιτύμβιον Gerhard Neumann, Μουσείο Μπενάκη

(2002) Αφιέρωμα στη μνήμη του γλύπτη Στέλιου Τριάντη, Μουσείο Μπενάκη

(1997) Catalogue of Sculpture in the Archaeological Museum of Thessaloniki, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης
(1997) Κατάλογος γλυπτών του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης

Λοιποί τίτλοι
(2003) Κατάλογος γλυπτών του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης [επιμέλεια]

Advertisements

coins

Νεόκοπα, σχεδόν άθικτα, πέντε νομίσματα ήρθαν στη χώρα μας από τις ΗΠΑ και παρουσιάζονται στο Νομισματικό Μουσείο, περίπου όπως βγήκαν από το Νομισματοκοπείο. Μονάχα που τα νομίσματα είναι αρχαία, και τα νομισματοκοπεία τους, που υπήρχαν πολλούς αιώνες πριν, πλέον αγνοούνται. Είναι μια ακόμη νίκη της χώρας μας κατά της αρχαιοκαπηλίας, αυτή τη φορά σε αμερικανικό πεδίο, όπου τα πράγματα δεν είναι εύκολα. Και δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο όταν πρόκειται για αρχαία νομίσματα.

Τέσσερις αρχαιοελληνικοί ασημένιοι στατήρες και ένα ασημένιο δίδραχμο λοιπόν, που κατασχέθηκαν από τον Γενικό Εισαγγελέα Νέας Υόρκης, επιστράφηκαν στην Ελλάδα μετά από επίσημη τελετή στη βιβλιοθήκη της Γενικής Εισαγγελίας του Μανχάταν.
Είναι μερικά από ομάδα νομισμάτων που βρέθηκαν στην κατοχή συλλέκτη από το Ρόουντ Αϊλαντ, τον Ιανουάριο του 2012. Ο κάτοχός τους, συλλέκτης νομισμάτων Αρνολντ- Πέτερ Βάις όταν συνελήφθη κατά τη διάρκεια της δημοπρασίας, δήλωσε «ένοχος για κατοχή κλεμμένης ιδιοκτησίας» και δέχτηκε να παραδώσει στις Αρχές συνολικά 20 νομίσματα, ως μέρος της συμφωνίας για την ελάφρυνση της ποινής.
Τα πέντε ελληνικά νομίσματα, που βρίσκονταν πλέον στο Νομισματικό Μουσείο, είναι τα εξής:
Ασημένιος στατήρας Δικαίας, Θράκη (515-480 πΧ) με απεικόνιση κεφαλής του Ηρακλέους στη μια όψη και έγκοιλου τετραγώνου στην άλλη.
• Ασημένιος στατήρας Οπούντιων Λοκρών (369-338 πΧ) με απεικόνιση της κεφαλής της θεάς Δήμητρας στη μια όψη και στην άλλη τον Αίαντα Οπούντιο.
• Ασημένιο δίδραχμο Εύβοιας (375-357 πΧ). Στην μια όψη απεικονίζεται η αγελάδα των Ευβοέων και η ομώνυμη νύμφη Εύβοια στην άλλη.
• Ασημένιος στατήρας Θηβών (405-395 πΧ). Απεικονίζει κεφαλή Διονύσου στην μια όψη και την ασπίδα των Βοιωτών στην άλλη.
• Ασημένιος στατήρας Θηβών (395-338 πΧ). Απεικονίζει ασπίδα στην μια όψη και κρατήρα στην άλλη.

Και τώρα ας πάμε στην ιστορία τους, που αν δεν ήταν εξοργιστική, θα μπορούσε να είναι ξεκαρδιστική. Είναι 3 Ιανουαρίου του 2012 και σε ξενοδοχείο της Νέας Υόρκης εκτίθενται 19 αρχαία νομίσματα, τα οποία επρόκειτο να δημοπρατηθούν την επομένη, υπό τον τίτλο «Αριστουργήματα της αρχαίας ελληνικής νομισματικής». Ο συλλέκτης τους, δρ Αρνολντ- Πέτερ Βάις, πρώην στέλεχος της Αμερικανικής Ενωσης Νομισμάτων, έχει πουλήσει πολλές φορές νομίσματα και έχει φύγει από δημοπρασίες με μεγάλα κέρδη (και μόνο από αυτό το γεγονός φαίνεται πως δεν ανήκει στους συλλέκτες που συγκεντρώνουν αρχαιότητες για την τέρψη τους, αλλά σε όσους δηλώνουν συλλέκτες για να κάνουν αγοραπωλησίες με σκοπό το χρήμα.)
Κοτζάμ χειρουργός της ορθοπεδικής όμως και γνώστης των κανόνων, δεν σκέφτεται πριν μιλήσει. Ετσι, εκμυστηρεύεται πως κάποιο από τα νομίσματα, ένα δεκάδραχμο από τον Ακράγαντα, το πήρε πριν λίγο καιρό και πως το αντικείμενο θα πρέπει να ανακαλύφθηκε πρόσφατα. Ενας ανταγωνιστής τον καταγράφει με κρυφή κάμερα (ζούγκλα λέμε) και τον καρφώνει. Γιατί; Διότι άμα καρφώσεις τον διπλανό σου παίρνεις ασυλία εσύ και πέφτεις στα μαλακά εφόσον σε συλλάβουν να κατέχεις παράνομες αρχαιότητες.
Την πατάει λοιπόν ο δόκτωρ, και τον τσιμπάνε. Βεβαίως, το συγκεκριμένο νόμισμα αποδεικνύεται κίβδηλο, αλλά οι κατηγορίες παραμένουν, αφού θα το πουλούσε νομίζοντας ότι είναι αρχαίο. Μαζί με αυτό, κατάσχουν και ένα ακόμα, πανάκριβο τετράδραχμο πάλι με προέλευση από τη Μεγάλη Ελλάδα και συγκεκριμένα από τη Γέλα. Τα υπόλοιπα τα πουλάει κανονικά και εισπράττει 4 εκατ δολάρια παρά 9 χιλιάδες.
Τον παραπέμπουν στο δικαστήριο, όπου, όπως ομολογούν όλοι, οι συλλέκτες νομισμάτων σπανίως καταδικάζονται, καθώς οι υποθέσεις είναι τρέχα- γύρευε. Τουτέστιν, οι αμερικανοί δικαστές δέχονται πως τόσο μικρά αντικείμενα, δεν είναι απαραίτητο να έχουν δήλωση προέλευσης ή αγοράς, αφού είναι εύκολο να ξεγλιστρήσουν (ωραίοι δικαστές).
Για να μη μακρηγορούμε, ο Βάις συμβιβάζεται να παραδώσει στις αρχές 23 νομίσματα από τα (πιθανώς) χιλιάδες που έχει στην κατοχή του. Κατά κακή του τύχη, εκκρεμούσε ο εκτελωνισμός τους, και το κατάλαβαν όλοι (επιτέλους) πως κάτι έτρεχε. Εκτός από αυτό, καταδικάστηκε σε 70 ώρες κοινωνικής εργασίας και στη συγγραφή ενός άρθρου για το πρόβλημα του εμπορίου νομισμάτων ως προς τον κίνδυνο να χαθούν αρχαιολογικά δεδομένα, εφόσον αυτά διακινούνται ανεξέλεγκτα. Εν ολίγοις, έβαλαν τον λύκο να φυλάει τα πρόβατα.
Στο άρθρο, με τίτλο Caveat emptor (λατινική έκφραση, που σημαίνει να προσέχει ο αγοραστής) ο Βάις ξεφουρνίζει το βρώμικο μυστικό της αγοράς των νομισμάτων. Ότι δηλαδή όταν εμφανίζονται «θησαυροί», ήτοι νομίσματα που βρέθηκαν μαζί, κρυμμένα, σε ποσότητες, κατά πάσα βεβαιότητα έχουμε προϊόν λαθρανασκαφής:
“Dealers and collectors with any reasonable experience can tell that such a simultaneous offering just does not happen naturally, except after a recent hoard of coins has been found and dispersed into the marketplace….The purchase of coins that derive from hoards is likely to be illegal and detrimental to scholarship, and these might be reasons enough for the buyer to be aware.”
(“Οι ντίλερ και οι συλλέκτες με κάποια λογική εμπειρία μπορούν να πουν ότι μια τέτοια ταυτόχρονη προσφορά δεν τυχαίνει, παρά μετά από την πρόσφατη εύρεση ενός θησαυρού νομισμάτων και διάθεσή του στην αγορά… η αγορά νομισμάτων που προέρχονται από θησαυρούς είναι πιθανό να είναι παράνομη και καταστρέφει τη μελέτη και αυτοί είναι αρκετοί λόγοι ώστε να επαγρυπνά ο αγοραστής».)

Μετά, του την έπεσαν άπαντες οι αρχαιολόγοι και αρχαιολογίζοντες, επειδή θεώρησαν ότι έγραφε μόνο για το καλό των εμπόρων και αγοραστών. Και δεν είχαν άδικο. Με αυτά και με αυτά, πάντως, η χώρα μας κατάφερε να αποκτήσει πέντε νομίσματα τα οποία όπως όλα δείχνουν ανήκουν σε θησαυρό, γιατί είναι σαν να βγήκαν τώρα από το νομισματοκοπείο. Δηλαδή, δεν έχουν κυκλοφορήσει σε πολλά χέρια.
Χάρη στις υπηρεσίες του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού καταφέραμε να αποδείξουμε ότι αυτά βγήκαν πρόσφατα και παράνομα από ελληνικό έδαφος. Χάρη στον πρέσβη Χρήστο Παναγόπουλο, καταφέραμε να κινηθούμε σωστά και να τα πάρουμε πίσω. Βοήθησαν οι νομικές υπηρεσίες του ΥΠΕΞ και ο Σάιρους Βανς τζούνιορ (το τελευταίο όνομα δεν πίστευα ότι θα το έγραφα ποτέ θετικά, έστω και αν πρόκειται για τον υιό). Όταν κινούμαστε σοβαρά ως κράτος, έχουμε επιτυχίες. Τέλος καλό και αυτή τη φορά, όλα καλά. Τώρα, πόσοι άνθρωποι με ανιχνευτές μετάλλων αλωνίζουν την αγνή ελληνική επαρχία για αρχαία νομίσματα και κοσμήματα, ας το αφήσουμε…

Τα δυόμιση χιλιάδες χρόνια από τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας μάραναν την κυβέρνηση. Ετοιμάζονται για φιέστες το 2020 (μέχρι τότε μπορεί και να μην έχουμε καν χώρα, αλλά αυτό δεν το μαρτυρούν) ενώ, τώρα που μιλάμε, πουλάνε ή σωστότερα ξεπουλάνε με τα ακίνητα του ΤΑΙΠΕΔ και τον Τύμβο των Σαλαμινομάχων. Αυτόν που βρίσκεται μέσα στην ιδιοκτησία του ΟΛΠ αλλά πωλείται μαζί της, αν και αποτελεί κηρυγμένο αρχαιολογικό χώρο. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει άλλωστε και με τον ναό του Απόλλωνος Ζωστήρα στη Βουλιαγμένη, ο οποίος δεν εξαιρείται από το «φιλέτο» στο οποίο υπάρχει τώρα το Αστήρ Παλλάς, η πλαζ και τα συναφή.
Σύμφωνα με την πρόσφατη απόφαση της διυπουργικής επιτροπής Αποκρατικοποιήσεων, που δημοσιεύθηκε στο Φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ), μεταφέρθηκε στο Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου (ΤΑΙΠΕΔ), εκτός των άλλων, το τμήμα της χερσονήσου της Κυνόσουρας στη Σαλαμίνα, όπου βρίσκεται ο λεγόμενος Τύμβος των Σαλαμινομάχων.
Εδώ και δύο χρόνια ο Δήμος Σαλαμίνας έχει ζητήσει να του παραχωρηθεί ο χώρος που έχει κηρυχθεί αρχαιολογικός. Ο πρόεδρος του ΟΛΠ Γ. Ανωμερίτης έχει αποδεχθεί την πρόταση. Ωστόσο, το ΤΑΙΠΕΔ αρνείται πεισματικά και προχωρά στο ξεπούλημα. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση, φορείς κάτοικοι της Σαλαμίνας ζητούν «να μη θεωρούνται εμπορεύσιμοι οι αρχαιολογικοί χώροι του ΟΛΠ και να αποδοθούν στον δήμο».
Ο Τύμβος των Σαλαμινομάχων πριν από χρόνια ήταν γεμάτος σκουπίδια και μπάζα. Κάποτε η Νομαρχία Πειραιά αποφάσισε χωρίς την άδεια του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου να στήσει επάνω του ένα χάλκινο γλυπτό, βάρους μερικών τόνων. Αυτό απαγορεύεται., καθώς το βάρος του μπρούτζινου έργου εγκυμονεί κινδύνους για τα αρχαία, αλλά και ο συνδυασμός ενός λιτού και απέριττου αρχαίου ευρήματος με ένα τόσο πομπώδες σύγχρονο, είναι ανεπίτρεπτος. Παρότι το γλυπτό τοποθετήθηκε αυθαίρετα χωρίς άδεια, παρότι το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο ζήτησε την απόσυρσή του, παραμένει εκεί. Και μάλλον δεν προβλέπεται να φύγει μέχρι τις φιέστες.
Εδώ και μερικές εβδομάδες, το ΚΑΣ συζητά διαλύσεις πλοίων από τον βυθό της περιοχής όπου έγινε η ναυμαχία. Ιδιώτες αποφασίζουν να ανελκύσουν τα σκουριασμένα κουφάρια ιδιοκτησιών τους που σαπίζουν επί χρόνια στη θάλασσα, προξενώντας τεράστια καταστροφή. Και πάλι, αγνοήθηκαν οι εκκλήσεις του ΟΛΠ να πάρουν όλες οι εταιρείες τα πλοία που έχουν ποντίσει, ώστε η περιοχή της ναυμαχίας να καθαριστεί, όπως αρμόζει στο πεδίο μιας τέτοιας ναυμαχίας. Τουλάχιστον, με αυτές τις ελάχιστες ανελκύσεις, θα ερευνηθεί και ο πυθμένας της θάλασσας για τυχόν ευρήματα από τη ναυμαχία του 480 π.Χ.

 

Εικόνα

Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά την αποκάλυψή του, το Λύκειο της αρχαίας Αθήνας δέχεται ξανά όχι μαθητές πλέον, αλλά επισκέπτες. Τα ταπεινά κατάλοιπα από την περιπατητική σχολή που ίδρυσε ο μέγας Σταγειρίτης φιλόσοφος, ο Αριστοτέλης, «μαρτυρούν» στο κοινό ποια ήταν κάποτε η δόξα της Αθήνας και βάση της Δημοκρατίας της: τα εκπαιδευτήριά της. Ο χώρος έχει ήδη διαμορφωθεί και είναι επισκέψιμος από σήμερα, 8πμ- 8μμ τις καθημερινές και με ωράριο που σύντομα θα καθοριστεί, τα Σαββατοκύριακα.

Τα σχολεία κοντεύουν να κλείσουν τώρα που αυτό, το κορυφαίο πνευματικό ίδρυμα μιας άλλης εποχής, ξεκινά. Υο Λύκειο της Αρχαίας Αθήνας στη Ρηγίλλης, γειτονιά με το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και τη Λέσχη Αξιωματικών άνοιξε τις πύλες του για το κοινό, πανέτοιμο να γοητεύσει, να διδάξει αλλά και να συμβάλει στην ψυχική αγαλλίαση και ανάταση. Η Αθήνα θα αποκτήσει έτσι έναν σπουδαίο όσο και «επώνυμο» αρχαιολογικό χώρο, ο οποίος, συνδεδεμένος με το όνομα του Αριστοτέλη, μπορεί να προσελκύσει πολλούς επισκέπτες. Διότι, δεν είναι μικρό πράγμα να περπατά κάποιος εκεί όπου βημάτιζε κατά την αρχαιότητα ο διάσημος διανοητής.
Κι όμως, στα 19 χρόνια από την αποκάλυψή του, συνέβησαν πάρα πολλά, που παραλίγο να επηρεάσουν ακόμα και την ύπαρξή του. Το 1996, που η αρχαιολογική σκαπάνη της Γ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων υπό την Εφη Λυγκούρη έφερε στο φως τα κατάλοιπα ενός κτηρίου ρωμαϊκής εποχής, το οποίο ταυτίστηκε με το Λύκειο, πολλοί μίλησαν για «εύρημα του αιώνα». Και σίγουρα, είναι ένα πολύ σημαντικό εύρημα, που όμως δεν είχε την τύχη την οποία θα έπρεπε. Με την ανακάλυψή του αποκλείστηκε η ανέγερση του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης από το Ιδρυμα Γουλανδρή και ξεκίνησε η προσπάθεια για καταρχήν στερέωση των εδαφών που έπεφταν ή μετατρέπονταν σε λάσπη με την πρώτη βροχή.
Αυτό έγινε πολύ σύντομα, μετά από δραστικές παρεμβάσεις του Κέντρου Λίθου. Η ανασκαφή ολοκληρώθηκε, ο χώρος απέκτησε αποστραγγιστικό σύστημα και τα στέγαστρα αναμένονταν… και αναμένονταν… και αναμένονταν. Αλλαζαν οι μελέτες, οι γνωμοδοτήσεις του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, οι υπουργικές αποφάσεις, ακόμα και οι νόμοι με τους όρους δόμησης για την περιοχή, αλλά στέγαστρο/στέγαστρα πουθενά…
Κόντεψε να απαλειφθεί λόγω φθορών από τα καιρικά φαινόμενα, να διαλυθεί στα εξ ων συνετέθη, να μείνει χωρίς τοίχους, όταν, επιτέλους, η γενική γραμματέας Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη εξασφάλισε χορηγία του ΟΠΑΠ (που τότε ανήκε ακόμη στο ελληνικό δημόσιο) ύψους τεσσάρων εκατομμυρίων ευρώ, με το οποίο έγινε εφικτή η στέγαση κάποιων ευπαθών τμημάτων, η διαμόρφωση του περιβάλλοντα χώρου και η ενοποίηση με το παρακείμενο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και τους δικούς του κήπους. Απορρίφθηκε η ιδέα ενός φαραωνικού στεγάστρου, που είχε εγκριθεί, αφού τα ταπεινά κατάλοιπα του Λυκείου θα «χάνονταν» κάτω από αυτό.

 Εικόνα

Η λύση που επελέγη, δίνει τη δυνατότητα αναπαράστασης τόσο βασικών σημείων του Λυκείου της Αρχαίας Αθήνας όσο και του άλσους που το περιέβαλλε. Επιτεύχθηκε η ανάκτηση του περιγράμματος της παλαίστρας, του περιστυλίου, της υπαίθριας αυλής, όπως και των δαπέδων. Μικρά στέγαστρα προστατεύουν τα ευπαθή σημεία, κυρίως τις αίθουσες των υποκαύστων (όπου θερμαινόταν το νερό για τα λουτρά). Πινακίδες και άλλο πληροφοριακό υλικό επιτρέπουν την άντληση πληροφοριών. Τέλος, έχουν προστεθεί παγκάκια για ξεκούραση των επισκεπτών και όποιος έχει τη χαρά να μπει στον χώρο (όπως κάναμε στο πλαίσιο των Πράσινων Διαδρομών) ακούει ακόμα και πουλιά. Δένδρα, ενδημικά φυτά και λουλούδια, προσφέρουν μια εικόνα ομορφιάς και ηρεμίας και η βοή της λεωφόρου δεν ακούγεται καθόλου. Ο μελλοντικός επισκέπτης θα μπορεί να έχει πολλές στιγμές ξεκούρασης και ψυχικές «ανάσες».
Το Γυμνάσιο, δίπλα στον Ιλισό, καλύπτει έκταση περίπου 2,5 στρεμμάτων. Το αποτελούσε μία μεγάλη εσωτερική αυλή, πλάτους 23 μ. και μήκους 26 μ., που περιβαλλόταν από στοές. Γύρω τους, αναπτύσσονταν συμμετρικά διάφοροι χώροι: το εφηβείο, χώροι για ασκήσεις πυγμαχίας, αποδυτήρια, δωμάτια για την περιποίηση και τον καθαρισμό του σώματος, λουτρά κ.ά. Το κτίριο εγκαταλείφθηκε στα τέλη του 4ου αι. μ.Χ. με περιστασιακή χρήση μέχρι και τα πρώιμα βυζαντινά χρόνια.
Οπως λέει η Εφη Λυγκούρη, το Λύκειον υπήρχε από τα τέλη του 6ου π.Χ. αιώνα και ήταν βασικά ο χώρος έξω από τα τείχη όπου γινόταν η εκγύμναση των αθηναίων οπλιτών και ιππέων και όπου εκτελούσαν τα στρατιωτικά τους καθήκοντα οι αθηναίοι έφηβοι. Σύμφωνα μάλιστα με τον Ξενοφώντα και τον Αριστοφάνη επρόκειτο για μεγάλη έκταση, αφού εκεί γίνονταν στρατιωτικές ασκήσεις. Το Γυμνάσιο είχε ιδρυθεί στις παρυφές αυτής της περιοχής ενώ κοντά του, όπως συνηθιζόταν στην αρχαιότητα, ιδρύθηκε το 335 π.Χ. η φιλοσοφική σχολή του Αριστοτέλη. Απλές εγκαταστάσεις βέβαια, καθώς για τη μαθητεία δεν απαιτούνταν μεγαλειώδη κτίρια.

Αριστοτέλης, ένας κορυφαίος Ελληνας

Διασημότερη προσωπικότητα στην ιστορία της ανθρωπότητας κατά το ΜΙΤ, ο Αριστοτέλης υπήρξε ένας μεγάλος φιλόσοφος αλλά και εξίσου σπουδαίος παδαγωγός

Ο Αριστοτέλης υπήρξε ο κορυφαίος φιλόσοφος της αρχαιότητας, μαζί με τον Πλάτωνα, και συνάμα πανεπιστήμων, εφ’ όσον ήταν ιστοριοδίφης, κοινωνιολόγος και πρόδρομος της βιολογίας. Ηταν πολυμερής και μεθοδικός όσο κανείς άλλος. Η διδασκαλία του διαπερνούσε βαθύτατα τη δυτική φιλοσοφική και επιστημονική σκέψη μέχρι και την Επιστημονική Επανάσταση του 17ου αιώνα. Υπήρξε ο σημαντικότερος από τους διαλεκτικούς φιλοσόφους της αρχαιότητας.
Γεννήθηκε το 384 π.Χ. στα Στάγειρα της Χαλκιδικής και πέθανε το 322 π.Χ. στη Χαλκίδα. Πατέρας του ήταν ο Νικόμαχος, ο οποίος υπήρξε γιατρός του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα του Β΄. Ο φίλος του πατέρα του Πρόξενος από τον Αταρνέα της μικρασιατικής Αιολίδας, που φρόντισε τον Αριστοτέλη σαν δικό του παιδί όταν ορφάνεψε, σε πολύ μικρή ηλικία, τον έστειλε στην Αθήνα σε ηλικία 17 ετών (367 π.Χ.), για να γίνει μαθητής του Πλάτωνα. Πράγματι ο Αριστοτέλης σπούδασε δίπλα του επί 20 χρόνια (367 – 347), μέχρι τη χρονιά δηλ. που πέθανε ο δάσκαλός του. Στο περιβάλλον της Ακαδημίας άφηνε κατάπληκτους όλους και τον ίδιο το δάσκαλό του, με την ευφυΐα και τη φιλοπονία του. Ο Πλάτωνας τον ονόμαζε “νουν της διατριβής” και το σπίτι του “οίκον αναγνώστου”.
Όταν το 347 π.Χ. πέθανε ο Πλάτωνας, προέκυψε θέμα διαδόχου στη διεύθυνση της σχολής. Επικρατέστεροι για το αξίωμα ήταν οι τρεις καλύτεροι μαθητές του, ο Αριστοτέλης, ο Ξενοκράτης και ο Σπεύσιππος. Οι δύο πρώτοι εγκατέλειψαν την Αθήνα και εγκαταστάθηκαν στην Άσσο, στα μικρασιατικά παράλια, απέναντι από τη Λέσβο. Την Άσσο κυβερνούσαν δύο πλατωνικοί φιλόσοφοι, ο Έραστος και ο Κορίσκος, στους οποίους την είχε χαρίσει ο ηγεμόνας του Αταρνέα και παλιός μαθητής του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, Ερμίας. Είχαν ιδρύσει εκεί μια φιλοσοφική σχολή, ως παράρτημα της Ακαδημίας.
Στην Άσσο ο Αριστοτέλης δίδαξε τρία χρόνια και μαζί με τους φίλους του κατόρθωσε ό,τι δεν μπόρεσε ο Πλάτωνας. Συνδέθηκαν στενά με τον Ερμία και τον επηρέασαν τόσο, ώστε η τυραννία του να καταστεί ηπιότερη και δικαιότερη. Το τέλος του τυράννου όμως ήταν τραγικό. Επειδή προέβλεπε την εκστρατεία των Μακεδόνων στην Ασία, συμμάχησε με το Φίλιππο. Γι’ αυτό τον συνέλαβαν οι Πέρσες και τον θανάτωσαν με μαρτυρικό σταυρικό θάνατο.
Το 345 π.Χ. ο Αριστοτέλης, ακολουθώντας τη συμβουλή του μαθητή του Θεόφραστου, πέρασε απέναντι στη Λέσβο και εγκαταστάθηκε στη Μυτιλήνη, όπου έμεινε και δίδαξε μέχρι το 342 π.Χ. Το 342 π.Χ. τον προσκάλεσε ο Φίλιππος στη Μακεδονία, για να αναλάβει τη διαπαιδαγώγηση του γιου του Αλέξανδρου, που ήταν τότε μόλις 13 χρονών. Ο Αριστοτέλης άρχισε με προθυμία το έργο της αγωγής του νεαρού διαδόχου. Φρόντισε να του μεταδώσει το πανελλήνιο πνεύμα και χρησιμοποίησε ως παιδευτικό όργανο τα ομηρικά έπη. Η εκπαίδευση του Αλέξανδρου γινόταν άλλοτε στην Πέλλα και άλλοτε στη Μίεζα μια κωμόπολη στους πρόποδες του βουνού πάνω στο οποίο είναι χτισμένη η σημερινή Νάουσα της Μακεδονίας.
Εμεινε στη μακεδονική αυλή έξι χρόνια. Όταν ο Αλέξανδρος συνέτριψε την αντίσταση των Θηβαίων, ο Αριστοτέλης πήγε στην Αθήνα (335 π.Χ.) και ίδρυσε δική του φιλοσοφική (περιπατητική) σχολή με τη βοήθεια του Θεόφραστου. Επειδή δεν επιτρεπόταν να αγοράσει γη, αφού ήταν μέτοικος, την αγορά έκανε εκείνος. Όταν μάλιστα έφυγε από την Αθήνα, τον όρισε διευθυντή της σχολής του.Προφανώς κοντά στο Λύ κειο, ο Θεόφραστος δημιούργησε τους περίφημους κήπους του.

Ο Αριστοτέλης σε πολλά συγγράμματά του ασχολήθηκε με τον αθλητισμό, κυρίως όμως στα “Φυσικά”, όπου περιέγραψε τη φυσική προετοιμασία των αθλητών σε κάθε αγώνισμα και τις μεθόδους προπόνησής τους. Διαχώρισε το ρόλο του γυμναστή από αυτόν του παιδοτρίβη και προσπάθησε να τροποποιήσει την εκπαίδευση των αθλητών που φοιτούσαν στο Λύκειο. Η αθλητική εκπαίδευση των νέων έπαιζε σημαίνοντα ρόλο στην προετοιμασία που δέχονταν για να υπηρετήσουν τη στρατιωτική τους θητεία.
Στα δεκατρία χρόνια που έμεινε ο Αριστοτέλης στην Αθήνα δημιούργησε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του, που προκαλεί το θαυμασμό μας με τον όγκο και την ποιοτική του αξία.

Εικόνα

Το 323 π.Χ. με την είδηση του θανάτου του Μ. Αλεξάνδρου οι οπαδοί του αντιμακεδονικού κόμματος νόμισαν ότι βρήκαν την ευκαιρία να εκδικηθούν τους Μακεδόνες στο πρόσωπο του Αριστοτέλη. Το ιερατείο κατηγόρησε τον Αριστοτέλη για ασέβεια (“γραφή ασεβείας”). Επειδή κατάλαβε τα πραγματικά κίνητρα και τις αληθινές προθέσεις των μηνυτών του, έφυγε για τη Χαλκίδα, προτού γίνει η δίκη του (323 π.Χ.). Εκεί έμεινε, στο σπίτι που είχε από τη μητέρα του, μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του την Ερπυλλίδα και με τα δύο του παιδιά, το Νικόμαχο και την Πυθιάδα.
Ο Αριστοτέλης απεβίωσε μεταξύ πρώτης και εικοστής δευτέρας Οκτωβρίου του έτους 322 π.Χ. στη Χαλκίδα από στομαχικό νόσημα, μέσα σε θλίψη και μελαγχολία. Το σώμα του μεταφέρθηκε στα Στάγειρα, όπου θάφτηκε με εξαιρετικές τιμές. Οι συμπολίτες του τον ανακήρυξαν “οικιστή” της πόλης και έχτισαν βωμό πάνω στον τάφο του. Στη μνήμη του καθιέρωσαν γιορτή, τα “Αριστοτέλεια”, και ονόμασαν έναν από τους μήνες “Αριστοτέλειο”. Η πλατεία όπου θάφτηκε ορίστηκε ως τόπος των συνεδρίων της βουλής.
Ο Αριστοτέλης δεν έδειξε ενδιαφέρον στη δημοσίευση των έργων του με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν σήμερα διαθέσιμα πολλά από αυτά. Ποτέ δε δημοσίευσε τα βιβλία του, εκτός από τους διαλόγους του. Oι Αλεξανδρινοί υπολόγιζαν ότι είχε γράψει περίπου 400 βιβλία. Από αυτά σώθηκε μόνο η “Αθηναίων Πολιτεία”, σ’ έναν πάπυρο που βρέθηκε στην Αίγυπτο. Τα σωζόμενα σήμερα έργα του αντιστοιχούν στη διδασκαλία του προς τους προχωρημένους μαθητές του. Αρκετά από τα βιβλία του έχουν υποστεί επεμβάσεις και επεξεργασίες και γενικά η κατάστασή τους δεν είναι καλή. Από το τεράστιο έργο του τελικά σώθηκαν 47 βιβλία και μερικά αποσπάσματα από τα άλλα. Δε θεωρούνται όμως όλα γνήσια.

Ο Αριστοτέλης είναι η διασημότερη προσωπικότητα στην ιστορία της ανθρωπότητας, σύμφωνα με την κατάταξη του Tεχνολογικού Iνστιτούτου της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ), το οποίο συγκέντρωσε και ανέλυσε δεδομένα σχετικά με την ιστορία και τον πολιτισμό σε όλο τον πλανήτη από το 4.000 π.Χ. έως το 2010.

Η ανάλυση των δεδομένων έγινε στο πλαίσιο του προγράμματος Pantheon, που λειτουργεί με την ευθύνη του Media Lab του ΜΙΤ. Ο δάσκαλός του Πλάτωνας βρίσκεται στη δεύτερη θέση αυτού του καταλόγου.

Φιλοσοφούσαν και πολεμούσαν

Οι γιοι των Αθηναίων εκπαιδεύονταν για την ειρήνη και για τον πόλεμο σε τρία μεγάλα γυμνάσια όπου μορφώνονταν, αθλούνταν και ασκούνταν στις πολεμικές τέχνες

Εικόνα

 

Φιλοκαλούσαν και φιλοσοφούσαν. Αγαπούσαν, δηλαδή, το ωραίο και ασχολούνταν με τη φιλοσοφία. Οι αρχαίοι Αθηναίοι, -οι άρρενες και μόνο- ξεκινούσαν την εκπαίδευση και στα δύο από νεαρή ηλικία. Είτε στο Λύκειο που βρισκόταν δίπλα στον Ιλισσό, είτε στην Ακαδήμεια, στον Κολωνό, σημερινή Ακαδημία Πλάτωνος από το όνομα του φιλοσόφου που την ίδρυσε. Είτε, τέλος, το Γυμνάσιο στο Κυνόσαργες, (Νέος Κόσμος σήμερα) όπου φοιτούσαν όσοι είχαν ένα γονέα Αθηναίο και έναν όχι. Ανάμεσα σε αυτούς, ήταν και ο ίδιος ο Θεμιστοκλής.

Η εκπαίδευσή τους, ήταν ένα σημαντικό βήμα προς την ενηλικίωσή τους και κατά ένα τμήμα της, τους ετοίμαζε να είναι και καλοί πολεμιστές για την πατρίδα, την οποία καλούνταν συχνά να προασπιστούν. Δεν ήταν δηλαδή, τα μεγάλα Γυμνάσια τουλάχιστον, μονάχα ιδρύματα μόρφωσης και άθλησης, αλλά κυρίως μέσω της δεύτερης, εκπαίδευαν και τους αυριανούς οπλίτες. Τους πολίτες που με τα όπλα τους υπερασπίζονταν την αρχαία Αθηναϊκή Δημοκρατία. Μέσα στα όπλα αυτά, περιλαμβανόταν βεβαίως και το μυαλό τους. Ετσι έχουμε άθληση σώματος, στρατιωτική εκπαίδευση και πνευματική εγκύμναση- ανάπτυξη με τη βοήθεια προσωπικοτήτων της εποχής. Μην ξεχνάμε άλλωστε πως ο όρκος των Αθηναίων εφήβων ξεκινούσε «ου καταισχυνώ όπλα τα ιερά», δηλαδή δεν θα ντροπιάσω τα ιερά όπλα, τουτέστιν οι νεαροί ορκίζονταν και ως πολίτες και ως στρατιώτες.

 

Οι χώροι άθλησης στην αρχαία Ελλάδα ήταν κατά κανόνα υπαίθριοι. Μόλις από τον 5ο αι. π.Χ. αρχίζουν να διαμορφώνονται ειδικές εγκαταστάσεις φυσικής αγωγής, τα γυμνάσια, οι παλαίστρες, τα λουτρά και τα στάδια. Φαίνεται ότι αρχικά τα γυμνάσια αποτελούσαν χώρους αναψυχής με κήπους και φυσική βλάστηση. Ηδη από την εποχή του Πεισίστρατου λειτουργούσαν τα τρία μεγάλα Γυμνάσια της Αθήνας, απέκτησαν όμως περισσότερες κτηριακές εγκαταστάσεις κατά τους ύστερους κλασικούς χρόνους. Είχαν εγκατασταθεί εκτός των ορίων του άστεως σε περιοχές κατάφυτες.

Η Ακαδήμεια, που πήρε το όνομά της από το ιερό του τοπικού ήρωα Ακαδήμου, βρισκόταν στη σημερινή Ακαδημία Πλάτωνος στον λεγόμενο Έξω Κεραμεικό, δίπλα στην όχθη του ποταμού Κηφισού νοτίως του δήμου του Ιππίου Κολωνού. Την ένωνε με το αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού ένας διάσημος δρόμος μήκους 2,5 χιλιομέτρων, το «Δημόσιο Σήμα» κατά μήκος του οποίου η Αθήνα έθαβε τους επιφανείς νεκρούς της.

Εικόνα
Το μεγαλύτερο μέρος της Ακαδήμειας, βρίσκεται κάτω από την σύγχρονη πόλη, ενώ λιγοστά είναι τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στην περιοχή του κηρυγμένου αρχαιολογικού χώρου που μπορούν με βεβαιότητα να αποδοθούν στις αρχαίες εγκαταστάσεις. Η ταύτιση της περιοχής έγινε με την ανακάλυψη μιας λίθινης στήλης φέρει την επιγραφή «Ηόρος της Ακαδήμειας» (Ηόρος σημαίνει όριο). Στο β΄ τέταρτο του 5ου αι. π.Χ. έγιναν έργα βελτιωτικού χαρακτήρα (δενδροφύτευση του χώρου, κατασκευή πήλινου αγωγού για την διοχέτευση νερού από την Αγορά), ενδεικτικά της προσπάθειας του Κίμωνος για εξωραϊσμό της Αθήνας. Την Ακαδήμεια επέλεξε ο Πλάτων τον 4ο αι. π.Χ. για να στεγάσει την ομώνυμη φιλοσοφική σχολή του- γυμνάσιο.
Το γυμνάσιο έχει έλθει στο φως από τις ανασκαφές του Π. Αριστόφρονος και ταυτιστεί, ήδη από τις αρχές του 20ου αι.. Εξαιρετική θέση σε αυτό είχαν οι θεοί Ερμής και Ηρακλής ως «προεστώτες ο μεν του λόγου, ο δε της αλκής». Ηδη από τα αρχαϊκά χρόνια υπήρχε και τέμενος της Αθηνάς και εκεί καλλιεργούνταν οι ιερές ελιές (μορίαι), των οποίων το λάδι προσφερόταν στους νικητές των ολυμπιακών αγώνων. Από τον Διογένη Λαέρτιο γνωρίζομε ότι ο Πλάτων τάφηκε εκεί, μάλλον ΒΑ του γυμνασίου.
Το Λύκειο, στην σημερινή περιοχή Ρηγίλλης, ανάμεσα στη Λέσχη Αξιωματικών και το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο από τη μια και το Ωδείο Αθηνών από την άλλη αποκαλύφθηκε το 1996 από την Εφη Λυγκούρη. Παρ’ όλη τη φτωχή διατήρηση θεωρήθηκε πρώτης τάξης αρχαιολογική ανακάλυψη, γιατί η παλαίστρα του επέτρεπε την εν κατόψει αναπαράσταση του αρχαίου κτιρίου (παρόμοια υπάρχει στους Δελφούς, στη Δήλο και στην Ολυμπία) και θύμιζε την περίφημη Φιλοσοφική Σχολή των Αθηνών. Η παλαίστρα οικοδομήθηκε στα χρόνια του Λυκούργου (τέλη 4ου αι. π.Χ.) και διατηρήθηκε σε χρήση καθ’ όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας. Καταστράφηκε από τον Σύλλα (86 π.Χ.) και επανοικοδομήθηκε χωρίς αλλαγή στο σχέδιό της. Εκείνη την εποχή τα αρχαία λουτρά αντικαταστάθηκαν από τα ρωμαϊκά που έχουν βρεθεί στον χώρο.
Στο αρχαίο Λύκειο υπήρχε άλσος με μεγάλα δέντρα. Τον σκιασμένο αυτό χώρο είχε διαλέξει ο Αριστοτέλης για να διδάσκει και η φιλοσοφική του σχολή, (των «περιπατητικών») φιλοξενούνταν εκεί. Λέγεται επίσης, ότι ο Σωκράτης στις ίδιες τοποθεσίες δίδασκε πριν από την κατασκευή του Λυκείου φυσικά (ο Σωκράτης έζησε τον 5ο αι. π.Χ.- υπάρχει πάντως και η εκδοχή ότι το Λύκειο είχε ιδρύσει ο Πεισίστρατος). Στον χώρο προϋπήρχε το ιερό του Απόλλωνος Λυκείου.
Η Ολγα Ζαχαριάδου, που έχει ανασκάψει την καρδιά της σημερινής πόλης, την πλατεία Συντάγματος, θεωρεί πως η ανακάλυψη αυτή «οριοθετεί τις ανατολικότερες παρυφές του γνωστού γυμνασίου. Γνωρίζουμε ότι το Λύκειο ήταν ένας αναπεπταμένος χώρος στα ανατολικά της πόλης, έξω από τα τείχη, κοντά στον Ιλισό και στις πηγές του Ηριδανού. Επομένως, μπορεί να υποστηριχθεί με αρκετή βεβαιότητα ότι τα νότια κράσπεδα του Εθνικού Κήπου και του Ζαππείου προβάλλουν ως οι πιθανότερες θέσεις του γνωστού γυμνασίου. Με αρχικό πυρήνα το ιερό του Λυκείου Απόλλωνα, αλλά και με τις υπόλοιπες εγκαταστάσεις που το πλαισίωσαν αργότερα, όπως οι στοές, ο δρόμος, οι βιβλιοθήκες, οι κήποι».

Το Κυνόσαργες ονομάστηκε έτσι λόγω της παράδοσης του άσπρου (άργος) σκυλιού που κατά τη διάρκεια θυσίας στον Ηρακλή άρπαξε τους μηρούς του θυσιαζόμενου ζώου. Οι Αθηναίοι, ύστερα από χρησμό που είχαν πάρει απ’ το Μαντείο των Δελφών, ίδρυσαν στο χώρο αυτό ένα ιερό προς τιμήν του Ηρακλή προκειμένου να εξιλεωθούν. Το ιερό αυτό ονομάστηκε Κυνόσαργες.
(Σύμφωνα με άλλη εκδοχή ο σκύλος καταδιωκόμενος έφτασε στο σημείο αυτό και εγκατέλειψε τους μηρούς του ζώου, άρα «κυνός άργος» είναι εκεί που σταμάτησε, βράδυνε ο σκύλος)
Τα αρχαιολογικά ευρήματα το τοποθετούν κατά μήκος του ποταμού Ιλισσού και δίπλα στον Άγιο Παντελεήμονα, κοντά στον Αρδηττό. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, κοντά στο Κυνόσαργες, στην αριστερή όχθη του Ιλισσού, είχε ταφεί ο ρήτορας Ισοκράτης.
Στο Γυμνάσιο του Κυνοσάργους φοιτούσαν νέοι που δεν ήταν και οι δύο γονείς τους γνήσιοι Αθηναίοι. Εκεί γυμναζόταν ο Θεμιστοκλής, γιατί η μητέρα του ήταν θρακικής ή καρικής καταγωγής.
Στο αρχαίο Κυνόσαργες δίδασκε ο φιλόσοφος Αντισθένης τo oποίος εκεί ιδρυσε την περίφημη φιλοσοφική σχολή των Κυνικών από το όνομα του γυμνασίου.

Κατά την ελληνιστική περίοδο, δύο άλλα γυμνάσια λειτούργησαν εντός των ορίων της πόλης των Αθηνών. Ένα εξ αυτών ήταν το Διογένειον, το οποίο τοποθετείται μάλλον στα ανατολικά της Αρχαίας Αγοράς, στην διασταύρωση των σημερινών οδών Ερεχθέως και Αδριανού, όπου βρέθηκαν σχετικές επιγραφές. Το δεύτερο, γνωστό ως Γυμνάσιον του Πτολεμαίου, ήταν χτισμένο στο περιβάλλον της Αγοράς, κοντά στην Οδό Παναθηναίων, νοτίως του Ωδείου του Αγρίππα των ρωμαϊκών χρόνων. Αυτά φαίνεται πως λειτουργούσαν περισσότερο ως σχολές- μορφωτικά ιδρύματα.

 

 

 

Εικόνα
Σπείρες, χαράγματα πλοίων, τριγωνικά εγχειρίδια, ήταν τα σχήματα που επέλεγαν για τις βραχογραφίες τους οι νεολιθικοί κάτοικοι της Αστυπάλαιας. Ένα από τα πρώτα ευρήματα του επίκουρου καθηγητή προϊστορικής Αρχαιολογίας Ανδρέα Βλαχόπουλου στο Βαθύ, στη χερσόνησο του Πύργου, ήταν βραχογραφίες της 4ης– 3ης χιλιετίας π.Χ.
Το 2013  έφερε και άλλα, απρόσμενα ευρήματα, τα οποία δίνουν μια διάσταση «ιδιωτικού βίου» των αρχαίων κατοίκων κατά τον πρώιμο 6ο και τον ύστερο 5ο αι. π.Χ. Πρόκειται για δύο ερωτικές επιγραφές, στις οποίες αναφέρθηκε πρόσφατα ο γενικός γραμματέας της Αρχαιολογικής Εταιρείας ακαδημαϊκός κ.  Βασίλειος Πετράκος παρουσιάζοντας το έργο  της Εταιρείας (η ανασκαφή είναι υπό την αιγίδα της και χρηματοδοτείται από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων). Ο Ανδρέας Βλαχόπουλος είχε κάνει αναλυτική παρουσίαση, κατά το «Αρχαιολογικό Εργο στα νησιά του Αιγαίου», στη Ρόδο.
 
«Σε ειδυλλιακό σημείο που βλέπει το γαλαζοπράσινο υδάτινο στενό του κόλπου, εντοπίστηκε στην επίπεδη επιφάνεια μεγάλου βραχόλιθου αδρό αλλά βαθύ χάραγμα δύο φαλλών, διατεταγμένων κατ’ ορθή γωνία και με κυκλικό ‘κρίκο’ ανάμεσά τους, που έφερε στιγμή στο κέντρο» είπε ο κ. Βλαχόπουλος παρουσιάζοντας το εύρημα. Στην πλαϊνή, δυτική πλευρά του βράχου έχει λαξευτεί ανάστροφα και με γράμματα λοξά, που μειώνονται σε μέγεθος σταδιακά, η επιγραφή ΔΙΩΝ. Η υποψία Ι στο τέλος της επιγραφής καθιστά το όνομα στη δοτική, οπότε και «η σύνδεσή του με τα αμέσως υπερκείμενα ανδρικά μόρια εν στύσει καθίσταται ευλογότερη», όπως σημειώνει ο βαθύς γνώστης των γραφών του Αιγαίου, Άγγελος Ματθαίου.
Η επίπεδη «έδρα» του βράχου, όπου έχουν αποδοθεί οι φαλλοί, και η ανάστροφη χάραξη της επιγραφής δείχνουν κατά τον ανασκαφέα ότι ο απολαξευμένος ριζιμιός βραχόλιθος «υπήρξε ο ευρύχωρος τόπος των συναναστροφών του Δίωνος, οι οποίες από τον τύπο των γραμμάτων χρονολογούνται στο τέλος του 5ου ή τις αρχές του 4ου αι. π.Χ.»
 
Σε άλλο σημείο της χερσονήσου, με υπέροχη θέα «σε υψόμετρο 52 μ. επάνω από τη θάλασσα,  βρέθηκε η δεύτερη επιγραφή. Είναι χαραγμένη  βουστροφηδόν με μεγάλα γράμματα πλάτους 10 εκ. Τον πρώτο στίχο καταλαμβάνει το όνομα του εραστή (Νικασίτιμος). Στον δεύτερο στίχο είναι χαραγμένα το ρήμα οἶφε (συνουσιάζεται) και το όνομα τού ερωμένου Τιμίονα = Τιμίωνα»
  Νικασίτιμος 
οἶφε Τιμίωνα.»
Η περίοπτη θέση όπου σημαίνεται «το ερωτικό πάθος των δύο νέων της αρχαϊκής περιόδου και η πυκνότητα ανθρωπογενών εγκαταστάσεων πέριξ αυτής θα μπορούσαν να τη συνδέουν με κάποιο κτηριακό συγκρότημα (φρουρά ή γυμνάσιο), που να δικαιολογεί το ‘εγγράμματο’ επίπεδο τουλάχιστον του ενός εραστή». Ο κ. Βλαχόπουλος σημείωσε πως η δραστηριότητα ήταν πιθανώς εφηβική και στα πρότυπα των παιδευτικών και μυητικών θεσμών που οι δωρικές πόλεις εξασφάλιζαν στην ύπαιθρο για τους νέους τους (η Αστυπάλαια υπήρξε αποικία των Λακεδαιμονίων). Το γεγονός ότι γειτνίαζαν με νεολιθικές βραχογραφίες, μάλλον δείχνει την πηγή έμπνευσής τους.
Την ανασκαφή ενισχύει η γενική γραμματεία Αιγαίου του υπουργείου Ναυτιλίας και Αιγαίου.

Θυμάται η Εβη Τουλούπα να λέει η Ελένη Σταθάτου, που πρόσφερε την πολύτιμη συλλογή της στο Αρχαιολογικό Μουσείο, αλλά και το δίσκο με τα χάλκινα ανδρικά μόρια που ζήτησε ένας Γερμανός να μελετήσει.

Εικόνα

«Ερχόμενη εδώ είχα μια ανησυχία για όσα επρόκειτο να ακούσω, αλλά τελικά ήταν κολακευτικά αλλά συμπαθητικά». Με τα λόγια αυτά υποδέχθηκε η επίτιμη έφορος Ακρόπολης Εβη Τουλούπα τα δώρα (ένα κολιέ με ένα κλαρί ελιάς) και τις τιμές που της πρόσφεραν η διοίκηση και τα μέλη της Ενωσης Φίλων Ακροπόλεως για τα 25χρονα της Ενωσης που είχε η ίδια την ιδέα και την πρωτοβουλία ίδρυσής της. Ολα ξεκίνησαν από ένα σπασμένο τζάμι στο παλιό μουσείο Ακρόπολης.

Η Εβη Τουλούπα, ούσα τότε έφορος στην Ακρόπολη, διαπίστωσε ότι δεν είχε τον τρόπο να το αντικαταστήσει άμεσα γιατί η δαπάνη δεν είχε προβλεφθεί στον προϋπολογισμό, δεν είχε την έγκριση της προϊσταμένης αρχής και άλλα τέτοια δισεπίλυτα γραφειοκρατικά. Ετσι, γεννήθηκε η ιδέα για ένα σωματείο το οποίο θα συνέδραμε στις ανάγκες της Εφορείας που δεν μπορούσαν να καλυφθούν από το υπουργείο. Οι δράσεις του σωματείου αυτού με τα χρόνια επεκτάθηκαν σε εκδηλώσεις, εκδρομές, παρεμβάσεις, εκδόσεις, μέχρι οδηγό του μουσείου Ακρόπολης στα κινέζικα ετοιμάζει τώρα, ενώ η ρωσική έκδοση, όπως και η αγγλική, η γαλλική σημειώνουν ήδη μεγάλη επιτυχία.

Η Εβη Τουλούπα ήταν πάντα εκείνη που έπαιρνε γρήγορες αποφάσεις και έδινε λύσεις. «Εμείς, ούτε στο νυχάκι της» μου έλεγε η Κορνηλία Χατζηασλάνη που ήταν μαζί της από το πρώτο Δ.Σ. το 1989 το οποίο τιμούσε και ο αείμνηστος Μανώλης Ανδρόνικος. Σημαντικές ήταν και οι παρεμβάσεις της κ. Τουλούπα και της ΕΦΑ όταν εβάλετο από παντού και κινδύνευε με ματαίωση το έργο ανέγερσης του νέου Μουσείου της Ακρόπολης, όπως τονίστηκε τόσο από τη Φανή Μαλλούχου -Tuffano όσο και από τον Δημήτρη Παντερμαλή. Η κ. Μαλλούχου αναφέρθηκε στην καριέρα της από τότε που της ανατέθηκε από το ζεύγος Χρήστου και Σέμνης Καρούζου η αντιγραφή των ευρετηρίων και η επίβλεψη στο άνοιγμα των κιβωτίων με τις αρχαιότητες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου που είχαν φυλαχτεί λίγο πριν από την έναρξη του πολέμου του 1940.

Για την ατμόσφαιρα που επικρατούσε τότε στο μουσείο είναι απολαυστικές οι αφηγήσεις της ίδιας της αρχαιολόγου όπως καταγράφονται στο τελευταίο (προς τιμήν της) τεύχος του περιοδικού της ΕΦΑ «Ανθέμιον»: «Τότε περίπου εμφανίστηκε η Ελένη Σταθάτου με την πολύτιμη δωρεά της» γράφει η κ. Τουλούπα. «Μου ανέθεσαν να βοηθήσω στην παραλαβή και στην έκθεση των χρυσών αντικειμένων, σύμφωνα με τις επιθυμίες της (…). Εκείνη παρέδιδε και εγώ κατέγραφα ένα αντικείμενο, την επομένη ερχόταν και έλεγε ότι θα το πάρει πίσω, γιατί είχε την εντύπωση ότι δεν ήταν γνήσιο, ή ότι θα στείλει κάτι άλλο με τον μάγειρό της… (…) Με ρωτούσε τι μισθό έπαιρνα και με λύπη της έλεγε “καϋμένοι φτωχοί αρχαιολόγοι, θα σας καλώ σπίτι μου για φαγητό”».

«Στη Βιβλιοθήκη είχε το γραφείο του ο Ν. Μπουφίδης. Ηταν κωφάλαλος, αλλά αυτό δεν τον εμπόδιζε να επικοινωνεί άνετα με όλους μας. Με μια κίνηση του χεριού περιέγραφε τα χαρακτηριστικά του καθενός, για μένα τον κώτσο μου, για τη Σέμνη το μπούστο της, για τον Καρούζο το μικρό εξόγκωμα στο μέτωπό του. Είχε καταγίνει με τα ιερογλυφικά και φαίνεται ότι τα διάβαζε άνετα, έλεγε μάλιστα ότι διάβαζε και τη Γραμμική Β’ γραφή, πριν εμφανισθεί ο Ventris. Υπάρχει μάλιστα η φήμη ότι ο Μπουφίδης τον βοήθησε στην αποκρυπτογράφηση. Πάντως ο Ventris κάπου τον ευχαριστεί».

Εικόνα

Εργάζονταν τότε στο Μουσείο και οι ζωγράφοι Αλέκος Κοντόπουλος και Αλέκος Παπαηλιόπουλος και ο γλύπτης Νικόλαος Περαντινός. Για τον Κοντόπουλο που έκανε «θαυμάσιες αναπαραστάσεις από αγγεία» και «άφησε τη μεγάλη σύνθεση στο κλιμακοστάσιο» θυμάται: «Η γυναίκα του ήταν Γαλλίδα (…). Φαίνεται ότι αυτός καμιά φορά της το έσκαγε και τότε ερχόταν εκείνη στο μουσείο και ρωτούσε “πού είναι το Κοτόπουλο…”! Για τον Περαντινό αναφέρει ότι “βοήθησε τον Καρούζο στο στήσιμο των Κούρων” και για τον έτερο γλύπτη, τον Στέλιο Τριάντη, ότι επί της δικής του θητείας το 1960 “στήθηκαν τα περισσότερα γλυπτά του Μουσείου και άρχισε μια εργασία πρωτόγνωρη στις αποθήκες. Το μάτι του Στέλιου έβλεπε ποια κομμάτια συνανήκαν και άρχισε μια δουλειά, που συνεχίστηκε αργότερα και στην Ακρόπολη. Κάποτε ταύτισε γλυπτά στο Μουσείο του Λούβρου και στο Μουσείο του Καπιτωλίου”».

«Στη δεκαετία του ’50 άρχισαν να έρχονται στο μουσείο πολλοί ξένοι αρχαιολόγοι (…) Μια μέρα με φώναξε η Σέμνη στο γραφείο της και μου συνέστησε ένα νέο, Γερμανό νομίζω, αρχαιολόγο, που ζητούσε να μελετήσει χάλκινα ανδρικά μόρια. Πήγα στη χαλκοθήκη και συγκέντρωσα όσα υπήρχαν, τα τοποθέτησα σε ένα δίσκο, τα σκέπασα με ένα χαρτοβάμβακα και τα πήγα σαν να ήταν ΚΙΣΤΗΣ (Cista Mystica) με κρυφά όργανα λατρείας. Η Σέμνη το διασκέδαζε και προσπαθούσε να μου απασπάσει κάποια λόγια. Απάντησα ότι λυπάμαι που αυτά μόνο σώθηκαν από τόσα μπρούντζινα αγάλματα».

Και κλείνει τις αμαμνήσεις της από το μουσείο με τους διωγμούς που υπέστησαν οι αρχαιολόγοι από τους Απριλιανούς. «Τότε διώχτηκαν η γραμματεύς Μαρία Σαββατιανού και η γυναίκα του Παπαθανασόπουλου. Τον Απρίλιο του 1969 βρέθηκε ο άντρας μου κι εγώ στην Ασφάλεια της οδού Μπουμπουλίνας. Η Λίλα (Μαραγκού), που τότε μελετούσε στο Μουσείο τα Αλεξανδρινά της Συλλογής Δημητρίου, θυμάται, ότι εκείνο τον καιρό μελετούσε στο γραφείο μου ένας Αμερικανός αρχαιολόγος και πως απόρησε που δεν με βρήκε, και την ρώτησε, εάν ήξερε πού ήμουν, και, όταν εκείνη του έδειξε το απέναντι κτήριο, αυτός έβαλε τις φωνές».

«Η θέση μας είναι σταθερή: Η πολιτιστική μας κληρονομιά πρέπει να παραμείνει και θα παραμείνει υπό δημόσιο έλεγχο. Από εκεί και πέρα είμαστε ανοιχτοί σε κάθε αποδοτική συνέργεια με τον ιδιωτικό τομέα»,
Πάνος Παναγιωτόπουλος, υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού

Στον ιδιωτικό τομέα προβλέπεται να εκχωρηθούν υπηρεσίες του Δημοσίου που δεν καλύπτονται από μόνιμους δημοσίους υπαλλήλους, σύμφωνα με τον υπουργό Διοικητικής Μεταρρύθμισης Κυριάκο Μητσοτάκη και τα όσα είπε σε συνέντευξή του στον Realfm.

Συγκεκριμένα, ο κ. Μητσοτάκης όταν του ζητήθηκε να αναφερθεί σε τομείς που μπορούν να εκχωρηθούν στον ιδιωτικό τομέα, απάντησε: «Μπορώ να αναφέρω ενδεικτικά υπηρεσίες υποστήριξης, όπως υπηρεσίες καθαρισμού, υπηρεσίες φύλαξης, υπηρεσίες, οι οποίες σε πάρα πολλές άλλες δημόσιες διοικήσεις δεν καλύπτονται από μόνιμους δημοσίους υπαλλήλους».

Στην ερώτηση για το αν προβλέπεται μέσα στο 2014 η εκχώρηση αρμοδιοτήτων του Δημοσίου στον ιδιωτικό τομέα, όπως για παράδειγμα αυτές της φύλαξης ή καθαρισμού ο κ. Μητσοτάκης ανέφερε: «Είναι κάτι το οποίο σε ένα βαθμό ήδη συμβαίνει. Συμβαίνει όμως ανοργάνωτα και χωρίς να έχουμε κάνει μία συστηματική μελέτη του κόστους οφέλους αυτών των υπηρεσιών. Να σας δώσω ένα άλλο παράδειγμα μιας και μου αναφέρατε αυτό των υπηρεσιών καθαρισμού. Εποχική φύλαξη αρχαιολογικών χώρων. Μιλάμε για καινούργιες προσλήψεις όχι για απολύσεις ανθρώπων οι οποίοι δουλεύουν πολλά χρόνια. Πράγματι είναι πολύ δύσκολο να διώξει κανείς κάποιον άνθρωπο ο οποίος ήδη δουλεύει πολλά χρόνια.»

Και σημείωσε: «Αλλά αν θέλουμε να σχεδιάσουμε από τώρα για το 2015, γιατί θα πρέπει οι εποχικές θέσεις φύλαξης στους αρχαιολογικούς χώρους, τα 8μηνα αυτά, να καλύπτονται αποκλειστικά και μόνο από συμβάσεις ορισμένου χρόνου. Γιατί δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε μία καινούργια αγορά εργασίας, καινούργιες εταιρείες που να συνδέουν τις υπηρεσίες που παρέχουν με το τοπικό τουριστικό προϊόν και να παρέχουμε αυτή την υπηρεσία, να έχουμε ανοιχτά μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους, όπως θα τους έχουμε για πρώτη φορά εφέτος, αλλά χρησιμοποιώντας ένα διαφορετικό μοντέλο σύμπραξης με τον ιδιωτικό τομέα».
Κυριάκος Μητσοτάκης, υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης (και δεν συμμαζεύεται)
(ΠΗΓΗ: http://www.aftodioikisi.gr/ipourgeia/k-mitsotakis-anagkaia-i-ekxorisi-ipiresion-tou-dimosiou-ston-idiotiko-tomea )

********

 

Ερωτηθείς για τις δηλώσεις Μητσοτάκη, ο κύριος Παναγιωτόπουλος είπε ότι δεν συμφωνεί…
Τα συμπεράσματα δικά σας

 

updated

O Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων κυκλοφόρησε το ακόλουθο δελτίο Τύπου:

Ο Υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης & Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Κ. Μητσοτάκης εξέφρασε, σε τηλεοπτικό κανάλι, σήμερα το πρωί την άποψη για ιδιωτικοποίηση της φύλαξης των αρχαιολογικών χώρων. Χρησιμοποίησε, μάλιστα, το παράδειγμα του αρχαιολογικού χώρου της Δήλου, αναφέροντας ότι, ενώ για το καλοκαίρι απαιτούνται σαράντα φύλακες, το χειμώνα χρειάζεται μόνο έναν φύλακα! Καλά θα έκανε ο Κ. Μητσοτάκης, πριν μιλήσει σε πανεθνικό δίκτυο, να ελέγχει την ακρίβεια αυτών που λέει, καθώς για τη φύλαξη των αρχαιολογικών χώρων και των Μουσείων ισχύουν τα εξής:

1. Πρώτιστη ανάγκη είναι οι φύλακες και οι νυχτοφύλακες να επαρκούν τόσο για την ασφάλεια των εκατοντάδων μουσείων και οργανωμένων αρχαιολογικών χώρων από κλοπές, βανδαλισμούς, φωτιές και πλημμύρες, όσο και για τη φύλαξη και εποπτεία –κηρυγμένων αλλά και απλά γνωστών στην Αρχαιολογική Υπηρεσία– χώρων, οι οποίοι δεν είναι ούτε οργανωμένοι ούτε επισκέψιμοι, κινδυνεύουν όμως εξίσου ή και περισσότερο από την αυξανόμενη αρχαιοκαπηλία. Η ανάγκη αυτή είναι πάγια και διαρκής.

2. Εξίσου σημαντική ανάγκη είναι να επαρκεί το φυλακτικό προσωπικό που εποπτεύει τους οργανωμένους αρχαιολογικούς χώρους και τα μουσεία, όταν αυτοί δέχονται επισκέπτες (προσωπικό που είναι διακριτό από αυτό της ασφάλειας), ώστε όλοι οι οργανωμένοι αρχαιολογικοί χώροι και τα μουσεία να μπορούν να είναι ανοιχτά στο κοινό τις ώρες που αντιστοιχούν στο χειμερινό ή θερινό ωράριο λειτουργίας. Η ανάγκη αυτή είναι επίσης πάγια και διαρκής. Ας μην αναφερθούμε βέβαια στο γεγονός ότι σημαντικοί χώροι, όπως για παράδειγμα τα μνημεία της UNESCO, θα έπρεπε να είναι ανοικτοί όλο το χρόνο με πλήρες ωράριο, γιατί αυτό θα ηχήσει μάλλον “αξιοπερίεργα” στον υπουργό της Τρόικας και των απολύσεων.

3. Η κάθε ημέρα έχει 24 ώρες και οι εργαζόμενοι δουλεύουν –ακόμα– 8ωρο. Μέχρι να το καταργήσει και αυτό ο κος Μητσοτάκης, τον πληροφορούμε ότι χρειάζονται τρεις (3) βάρδιες, μόνο για την ασφάλεια κάθε αρχαιολογικού χώρου και μουσείου. Επιπλέον, η βδομάδα έχει επτά (7) ημέρες και οι εργαζόμενοι δουλεύουν πενθήμερο. Μέχρι λοιπόν να το καταργήσει και αυτό ο κος Μητσοτάκης, για να είναι ανοικτοί οι χώροι και τα μουσεία και τα Σαββατοκύριακα, απαιτούνται κυλιόμενες βάρδιες που περιλαμβάνουν και ρεπό. Επίσης οι εργαζόμενοι έχουν και μερικά άλλα δικαιώματα, όπως οι κανονικές άδειες, ενώ, επίσης, είναι και άνθρωποι και μπορεί να τους τύχει κάποια ασθένεια. Μέχρι λοιπόν να καταργήσει ο κος Μητσοτάκης και αυτό το δικαίωμα, σε κανέναν επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο, πόσο μάλλον αυτόν της Δήλου, δεν μπορεί να υπάρχει μόνος ένας φύλακας! Κι αυτό εντάσσεται επίσης στις πάγιες και διαρκείς ανάγκες.

4. Υπάρχει πολύ πικρή πείρα από την ιδιωτικοποίηση της φύλαξης στον ευαίσθητο τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς σε άλλες χώρες, με κλοπές, βανδαλισμούς και αρχαιοκαπηλείες. Το ζήσαμε και πρόσφατα με την κλοπή στην Εθνική Πινακοθήκη και δεν θέλουμε να το ξαναζήσουμε. Ο υπουργός άραγε θέλει;

5. Τη «σύμπραξη με τον ιδιωτικό τομέα»τη ζήσαμε το 2013, όταν οι περισσότεροι αρχαιολογικοί χώροι και τα μουσεία αναγκάστηκαν να προσλάβουν φυλακτικό προσωπικό μέσω ΜΚΟ, με αποτέλεσμα το –άκρως απαραίτητο για το διευρυμένο θερινό (από 1ης Απριλίου και για επτά μήνες) ωράριο– φυλακτικό προσωπικό να παρουσιασθεί περίπου τον … Ιούλιο και να δουλέψει, στην καλύτερη περίπτωση– για πέντε (5) μήνες και, συχνά, απλήρωτο (!). Εμείς δεν θέλουμε οι αρχαιολογικοί χώροι και τα μουσεία να είναι χώροι που εκμεταλλεύονται απλήρωτους ανέργους. Ο υπουργός θέλει;

Είναι σημαντική εξέλιξη –κατά τη γνώμη της πρόσφατης Γενικής Συνέλευσης του Συλλόγου Ελλήνων Αρχαιολόγων– ότι, για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, σε κάποιες Υπηρεσίες το εποχικό φυλακτικό προσωπικό για τη θερινή περίοδο θα προσληφθεί εγκαίρως, ενώ εγκαταλείφθηκε η πρακτική πρόσληψης μέσω ΜΚΟ και θα γίνουν κανονικές συμβάσεις μέσω ΑΣΕΠ. Θα ήταν μια θετική εξέλιξη, αν αυτό επεκταθεί σε όλες τις Υπηρεσίες και στο απαιτούμενο προσωπικό όλων των ειδικοτήτων.

Θα ήταν, επίσης, ιδιαίτερα σημαντικό ο Υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης να απαντήσει στα αιτήματα του Υπουργείου Πολιτισμού & Αθλητισμού για περισσότερες από 1.200 θέσεις όλων των ειδικοτήτων μέσω της κινητικότητας (εκκρεμεί από τον Νοέμβριο του 2013!), για πρόσληψη τεσσάρων επιλαχόντων αρχαιολόγων του τελευταίου (από το 2010!) σχετικού διαγωνισμού του ΑΣΕΠ, για τους 187 συναδέλφους (ΦΕΚ Δεκεμβρίου 2010), που ακόμη περιμένουν να τους καλέσει το Υπουργείο Πολιτισμού & Αθλητισμού να αναλάβουν υπηρεσία

 

 

 

Ο Γιώργος Σεφέρης, όπως όλοι γνωρίζουμε, ήταν αστός, και ως προς την καταγωγή και ως προς την ιδεολογία του. Καμία σχέση δεν είχε με την Αριστερά, με τον κομμουνισμό- το λέει μάλιστα και ο ίδιος στο «Χειρόγραφο Οκτ[ωβρίου] ‘68». Αστός όμως, σήμαινε πως εμφορούνταν από αισθήματα δημοκρατικά. Όπως εννοεί η αστική τάξη τη Δημοκρατία, τέλος πάντων. Δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Τη δικτατορία δεν τη δεχόταν η δημοκρατική του συνείδηση. Ξεκίνησε με μια ειρωνική- καυστική θα μπορούσαμε να την πούμε- καταγραφή στο ημερολόγιό του την πρώτη κιόλας μέρα, την 21η Απριλίου 1967: «Προκόβουμε καταπληκτικά!» (έτσι, με θαυμαστικό).

Σαν σήμερα, το 1969 εκδήλωσε τη δυσφορία του και την αντίθεσή του δημόσια.

 

Πολλές φορές γράφεται πως  ακόμα και αυτή η περίφημη «Δήλωσή» του άργησε, πως δεν αντέδρασε όπως ίσως περίμενε ο κόσμος από έναν πνευματικό άνθρωπο. Δεν μπήκα στο μυαλό του και δεν γνωρίζω τι σκεπτόταν. Ωστόσο, βρίσκω ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε τις δημόσιες αντιδράσεις του, πριν βγάλουμε τα συμπεράσματά μας.

Με την επιβολή της δικτατορίας, επιβάλλεται και άγρια λογοκρισία. Απαγορεύονται βιβλία, τραγούδια (όλη η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη ανάμεσά τους) ταινίες, τα πάντα. Ολα τα κείμενα που βλέπουν το φως της δημοσιότητας περνούν από τον λογοκριτή, και επίσης οι στίχοι των τραγουδιών, τα θεατρικά έργα, φυσικά οι εφημερίδες, τα περιοδικά. Οι πνευματικοί άνθρωποι, δεν έχουν σκοπό να νομιμοποιήσουν το καθεστώς. Επομένως, σταματούν να δημοσιεύουν έργα τους. Το ίδιο κάνει, ασμένως, και ο Σεφέρης. Γράφει, αλλά δεν εκδίδει, καθώς θεωρεί ότι ένα γραπτό έργο, για να ευδοκιμήσει, χρειάζεται «ελευθερία της έκφρασης». Αποσύρει, μάλιστα, από το τυπογραφείο δύο βιβλία του και αφήνει να συνεχιστεί η έκδοση μονάχα των γραπτών του πεθαμένου από χρόνια αδερφού του Αγγελου.

Στο τέλος της χρονιάς αυτής, δέχεται πρόταση από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ για να διδάξει εκεί επί ένα έτος, στη Σχολή Τεχνών και Επιστημών. Απαντά αρνητικά, σημειώνοντας ανάμεσα σε άλλα σε επιστολή προς τον κοσμήτορα: «Το φημισμένο Πανεπιστήμιό σας, που τη ζωή του με καλείτε να μοιραστώ για ένα χρόνο, απολαμβάνει βέβαια με θαυμάσιο τρόπο τα πλεονεκτήματα της ελευθερίας του λόγου. Όμως, αλίμονο, πιστεύω πως αν δεν υπάρχει ελευθερία της έκφρασης στον ίδιο σου τον τόπο, δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο. Η κατάσταση του αυτοεξόριστου δε με ελκύει∙ θέλω να μείνω με το λαό μου και να μοιραστώ τα γυρίσματα της τύχης του» (Χειρόγραφο Οκτ. ’68) Επιπλέον, η προσφυγιά της Μέσης Ανατολής την οποία είχε ζήσει στον πόλεμο, τον αποθαρρύνει να επαναλάβει ανάλογη δοκιμασία.

Το 1968 πηγαίνει, τελικά, στο Πρίνστον για κάποιες διαλέξεις και απαγγελίες επί τρίμηνο. Οι ερωτήσεις των φοιτητών,όπως και άλλων, είναι πολλές: τι έχει να πει για την κατάσταση στην Ελλάδα; Δημοσιεύματα στον ομογενειακό τύπο τον κατηγορούν πως δεν έχει πάρει ξεκάθαρη θέση απέναντι στη δικτατορία. Ως φαίνεται, πιθανότατα θέλει να μιλήσει. Με τον δικό του τρόπο πάντοτε. Αλλά, υπήρξε διπλωμάτης. Γνωρίζει πολύ καλά τις συνέπειες και φοβάται πως θα του αφαιρεθεί η ιθαγένεια και θα πεθάνει στο εξωτερικό, ενώ εκείνος, πεισμωμένα αντιδρά: «Είναι ο τόπος μου και τον αγαπώ και δεν αναγνωρίζω σε κανέναν το δικαίωμα να μ’ εμποδίσει να ζω στον τόπο μου και ν’ ακούω τη γλώσσα μου είτε στρατηγός είναι, είτε συνταγματάρχης. Οσο για τις κατηγορίες είναι εύκολο να γίνονται απ’ αυτούς που στρογγυλοκάθουνται στο εξωτερικό, ή ψιθυρίζουν φθονερά στον τόπο».

Βεβαίως, αγανακτεί και εξεγείρεται. Το 1968, γράφει το δίστιχο ποίημα:

«ΑΠΟ ΒΛΑΚΕΙΑ

Ελλάς . πυρ! Ελλήνων . πυρ! Χριστιανών . πυρ!

Τρεις λέξεις νεκρές. Γιατί τις σκοτώσατε;»

Αθήνα Καλοκαίρι- Princeton N. J.

Χριστούγεννα 1968

Επιστρέφει με το τέλος της χρονιάς και προετοιμάζεται για το μεγάλο βήμα. Στις 28 Μαρτίου του ’69 συντάσσει και την επομένη δίνει στη δημοσιότητα τη «Δήλωση», μέσω του ΒΒC:

 «Πάει καιρὸς ποὺ πῆρα τὴν ἀπόφαση νὰ κρατηθῶ ἔξω ἀπὸ τὰ πολιτικὰ τοῦ τόπου. Προσπάθησα ἄλλοτε νὰ τὸ ἐξηγήσω. Αὐτὸ δὲ σημαίνει διόλου πὼς μοῦ εἶναι ἀδιάφορη ἡ πολιτικὴ ζωή μας. Ἔτσι, ἀπὸ τὰ χρόνια ἐκεῖνα, ὡς τώρα τελευταῖα, ἔπαψα κατὰ κανόνα νὰ ἀγγίζω τέτοια θέματα· ἐξάλλου τὰ ὅσα δημοσίεψα ὡς τὶς ἀρχὲς τοῦ 1967 καὶ ἡ κατοπινὴ στάση μου – δὲν ἔχω δημοσιέψει τίποτα στὴν Ἑλλάδα ἀπὸ τότε ποὺ φιμώθηκε ἡ ἐλευθερία – ἔδειχναν, μοῦ φαίνεται, ἀρκετὰ καθαρὰ τὴ σκέψη μου.

Μολαταῦτα, μῆνες τώρα, αἰσθάνομαι μέσα μου καὶ γύρω μου, ὁλοένα πιὸ ἐπιτακτικά, τὸ χρέος νὰ πῶ ἕνα λόγο γιὰ τὴ σημερινὴ κατάστασή μας. Μὲ ὅλη τὴ δυνατὴ συντομία, νὰ τί θὰ ἔλεγα:

Κλείνουν δυὸ χρόνια ποὺ μᾶς ἔχει ἐπιβληθεῖ ἕνα καθεστὼς ὁλωσδιόλου ἀντίθετο μὲ τὰ ἰδεώδη γιὰ τὰ ὁποῖα πολέμησε ὁ κόσμος μας καὶ τόσο περίλαμπρα ὁ λαός μας στὸν τελευταῖο παγκόσμιο πόλεμο. Εἶναι μία κατάσταση ὑποχρεωτικῆς νάρκης, ὅπου ὅσες πνευματικὲς ἀξίες κατορθώσαμε νὰ κρατήσουμε ζωντανές, μὲ πόνους καὶ μὲ κόπους, πᾶνε κι αὐτὲς νὰ καταποντιστοῦν μέσα στὰ ἑλώδη στεκούμενα νερά. Δὲ θὰ μοῦ ἦταν δύσκολο νὰ καταλάβω πῶς τέτοιες ζημιὲς δὲ λογαριάζουν πάρα πολὺ γιὰ ὁρισμένους ἀνθρώπους.

Δυστυχῶς δὲν πρόκειται μόνον γι᾿ αὐτὸ τὸν κίνδυνο. Ὅλοι πιὰ τὸ διδάχτηκαν καὶ τὸ ξέρουν πὼς στὶς δικτατορικὲς καταστάσεις ἡ ἀρχὴ μπορεῖ νὰ μοιάζει εὔκολη, ὅμως ἡ τραγωδία περιμένει ἀναπότρεπτη στὸ τέλος. Τὸ δράμα αὐτοῦ τοῦ τέλους μᾶς βασανίζει, συνειδητὰ ἢ ἀσυνείδητα, ὅπως στοὺς παμπάλαιους χοροὺς τοῦ Αἰσχύλου. Ὅσο μένει ἡ ἀνωμαλία, τόσο προχωρεῖ τὸ κακό.

Εἶμαι ἕνας ἄνθρωπος χωρὶς κανένα ἀπολύτως πολιτικὸ δεσμὸ καί, μπορῶ νὰ τὸ πῶ, μιλῶ χωρὶς φόβο καὶ χωρὶς πάθος. Βλέπω μπροστά μου τὸν γκρεμὸ ὅπου μᾶς ὁδηγεῖ ἡ καταπίεση ποὺ κάλυψε τὸν τόπο. Αὐτὴ ἡ ἀνωμαλία πρέπει νὰ σταματήσει. Εἶναι ἐθνικὴ ἐπιταγή.

Τώρα ξαναγυρίζω στὴ σιωπή μου. Παρακαλῶ τὸ Θεὸ νὰ μὴ μὲ φέρει ἄλλη φορὰ σὲ παρόμοια ἀνάγκη νὰ ξαναμιλήσω».

Η σπουδαία Νόρα Αναγνωστάκη, σε ένα κείμενό της για τον Σεφέρη, στο τμήμα με υπότιτλο «Η ψώρα της χούντας» αναφέρει:

«Όταν έκανε τη δήλωση εναντίον της βρισκόμουν στην Αθήνα. Έκοψα μιαν αγκαλιά πασχαλιές από τον κήπο και πήγα να τους δω. ‘Αισθάνθηκα την ανάγκη να σας δω από κοντά’ του λέω, ‘ξέρετε γιατί’. Ήξερε.»

Υποπτευόταν και τα όσα θα επακολουθούσαν. Νομπελίστας ή όχι, πλήρωσε την τόλμη του. Η χούντα του αφαίρεσε τόσο το διπλωματικό διαβατήριο όσο και τον τίτλο του πρέσβη επί τιμή τον οποίο είχε λάβει υπηρετώντας ευσυνείδητα την πατρίδα για δεκαετίες. Εκείνος απτόητος συνέχισε. Ο λόγος και πάλι στη Νόρα Αναγνωστάκη:

«Μετά την έκδοση των 18 κειμένων [σ.σ. συλλογική έκδοση με αντιδικτατορικό χαρακτήρα στην οποία ο Σ. μετείχε με το συμβολικό ποίημα ‘Οι γάτες τ’ Αϊ Νικολα’] στο σπίτι του Ρόδη Ρούφου. Παρόντες σχεδόν όλοι οι συνεργοί. Πλησιάζω τον Σεφέρη και τον φιλώ. Μου φιλάει το χέρι που του χαϊδεύει το μάγουλο. Του λέω: ‘Ο κόσμος αγκάλιασε την έκδοση αλλά το σινάφι μας χτύπησε αλύπητα’. Μου λέει με χιούμορ χαμογελαστός: ‘Let the enemies entertain us!’».

Και ένα στιγμιότυπο που τα λέει όλα, από την κηδεία, πάντοτε δια της πένας της Ν.Α.:

«Δεν πρόλαβε να χαρεί την πτώση της χούντας. Ο θάνατός του μας κόστισε πολύ. Τον έκλαψα σαν δικό μου άνθρωπο. Βάλαμε στη βιτρίνα του βιβλιοπωλείου τη φωτογραφία του και όλα του τα βιβλία που τα έφερα από το σπίτι. Έμπαινε κόσμος και γύρευε να τα αγοράσει. Ο Μανόλης πήγε στην κηδεία του και ήταν αυτός που, όταν τέλειωσε η νεκρώσιμη ακολουθία, φώναζε: ‘Αθάνατος’ και όλοι με ένα στόμα επανέλαβαν: ‘Αθάνατος’. Η Μαρώ έκοψε σύρριζα τη χρυσή κοτσίδα της και την έβαλε στο φέρετρό του. Το φέρετρο το κρατούσαν άνθρωποι που τον αγαπούσαν και τον τιμούσαν. Έγινε μεγάλο λαϊκό προσκύνημα. Δικαιοσύνη.»

 

Ο Μάρκος Μέσκος τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Επί τη ευκαιρία αναδημοσιεύουμε μια άκρως ενδιαφέρουσα συνομιλία του με την Πόλυ Κρημνιώτη, την οποία ευχαριστούμε για την άδεια

Εικόνα

Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη (Αυγή, 7.10.2013)

http://www.avgi.gr/article/1080902/markos-meskos-otan-me-plisiazei-o-thanatos-kinitopoiountai-oi-grafes-mou

 

“Αν κάποτε τύχει οι κακοί έμποροι να κατακλύσουν τις αγορές μας, ο άνθρωπος ο δημιουργός θα βρει τον τρόπο να μετακομίσει σε άλλους πλανήτες και να ξαναρχίσει τη ζωή ξανά από ‘κεί” λέει ο Μάρκος Μέσκος καταφάσκοντας πλήρως στη ζωή. Ο ίδιος, άλλωστε, με την ποίησή του, αυτή τη μετοίκιση στην ουσία της ανθρώπινης υπόστασης καταδεικνύει ανελλιπώς, από το 1952 που άρχισε να πρωτογράφει μέχρι τα εντελώς πρόσφατα “Ποιήματα της Σκάλας” που παραδίδει τώρα δα, ως απολογισμό, ως “ύστατο χαιρετισμό προς τον κόσμο αυτό, προς τα όνειρά μου, την ουτοπία μου, την πίστη μου προς όλα αυτά τα αγαπημένα”. Έχοντας περπατήσει “τους ματωμένους τόπους της Ιστορίας” στη Μακεδονία όπου γεννήθηκε και εξακολουθεί να ζει, ποτίζει την ποίησή του με την ιστορική και πολιτική διάσταση και εντός αυτής τοποθετεί τον άνθρωπο ως ατομική και συλλογική οντότητα. Ο ίδιος, τοποθετημένος “με το δίκιο των ταπεινών, των κυνηγημένων, των εκτελεσμένων”, επιμένει: “εγώ είμαι κομμουνιστής χωρίς ταυτότητα”. Και αυτό που διαρκώς αναζητάει με το ποίημά του είναι “η ομορφιά μέσα από την τραγικότητα”.

Τον συναντήσαμε στην περίκλειστη αυλή των εκδόσεων Γαβριηλίδη. Τα γκράφιτι στους τοίχους, μισοτελειωμένοι καφέδες και αφεψήματα στα τραπέζια κι ένα κόκκινο φωτάκι να αναβοσβήνει στο κασετόφωνο, σημάδι εγγραφής λόγων με ιδιαίτερη σημασία. Από το rec στο play, η εγγραφή κατέγραψε μια νηφάλια αφήγηση για τη ζωή, τον θάνατο, την πατρίδα, την Αριστερά, την ποίηση, αυτή πάνω απ’ όλα. “Γράψε ό,τι θέλεις”, μου λέει. “Ένα μόνο σε παρακαλώ να γράψεις, ότι η συνέντευξη είναι της Φούλης και του Γιώργου Γρηγοριάδη, του Νέου Ηρακλείου Αθηνών”.

 

* Δεν είναι πολύς καιρός που κυκλοφόρησαν η συγκεντρωτική έκδοση το “Μαύρο Δάσος”, τα “Λύτρα” και τα “Πεζογραφήματα”. Πώς φτάσατε τόσο γρήγορα στα “Ποιήματα της Σκάλας”;

Το “Μαύρος Δάσος” είναι μια περιοχή της ενδοχώρας μου. Όταν πρωτοπήγα εκεί συνάντησα πράγματι ένα παρθένο, μαύρο δάσος, με μύθους, με θρύλους, με νεράιδες, με πηγές, απλώθηκε μπροστά μου. Ένα ρομαντικό τοπίο το οποίο δεν μπόρεσε να καταστρέψει ούτε η δεκαετία του ’40, εννοώ την αντίσταση και τον εμφύλιο. Επειδή είναι κοντά μου αυτό κι επειδή στην αρχή ήθελα να μπει ο τίτλος “Μαύρη γη” στο βιβλίο, αλλά δεν το ήθελα τόσο κοντά στον θάνατο, εμένα ο θάνατος δεν με φοβίζει γιατί πιστεύω ότι ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο υπάρχει αλληλουχία, έγινε τελικά η έκδοση “Μαύρο Δάσος”. Μετά από εκεί, όμως, άρχισε να με βασανίζει αυτή η δέσμευση της γραφής του ποιήματος και λέω: η ζωή έχει κι άλλα καλά, δεν είναι μόνο η ποίηση, που της αφιερώθηκα 58 χρόνια τώρα. Και ζητούσα τα λύτρα, όχι για να απελευθερώσω το παιδί μου, τη γυναίκα μου ή τον πατέρα μου που πήραν κάποιοι κακοποιοί, αλλά για να απελευθερώσω τον εαυτό μου από αυτή τη συνήθεια. Φαίνεται, έγινα ο ίδιος ποίημα και δεν μπορώ να ζήσω αλλιώς.

 

* Τι σημαίνει γίνομαι ποίημα;

Αυτή η καταφυγή στο ποίημα, αυτή η συνήθεια της αγάπης που είναι η ποίηση. Γιατί, μην ξεχνάμε, η ποίηση είναι κυρίως προσφορά, είναι τα τίμια δώρα, τα πρόσφορα, ενώ η πεζογραφία έχει άλλες διαστάσεις. Είναι περισσότερο δημόσιος λόγος και πιο αποτελεσματικός. Η ποίηση έχει μακροπρόθεσμες δυνάμεις, θα δράσει στο μέλλον, ενδεχομένως, και χωράει στο διάστημα που περνάμε από τη μια εποχή στην άλλη, εάν μείνει κάτι απ’ αυτή. Αν δεν έχει τις αρετές από μόνο του το ποίημα, δεν μένει τίποτα, σκορπίζει, γίνεται στάχτη.

 

* Ζώντας μέσα σ’ αυτό το πολύ ζοφερό παρόν, η ποίηση έχει διάδραση, νομίζετε;

Ευτυχώς ποτέ δεν έχει πάψει να υπάρχει η διάθεση της Ανάστασης μέσα μου. Πιστεύω στα νέα παιδιά, στα μάτια τους, στη ζωή και στα όνειρα που θα κάνουν. Άσχετα αν τακτικά με θερίζει η αλωνιστική μου μηχανή της ματαιότητας. Βλέπω και τη ματαιότητα του κόσμου και των αγώνων μου και των ονείρων μου. Αλλά τελικά, αν δεν μπορώ να κάνω διαφορετικά και ως ανθρώπινη κοινωνία και ως συνείδηση, θα ενταχθώ με το δίκιο αυτής της πλευράς. Με τους ταπεινούς, με τους καταφρονεμένους, τους κυνηγημένους, τους εκτελεσμένους. Αυτοί είναι που δικαιώνουν την ύπαρξη του ανθρώπου. Δεν ξέρω άλλη πλευρά. Η ντομπροσύνη, η τιμιότητα, είναι χαρακτηριστικά αυτής της πλευράς, γι’ αυτό παλιότερα έλεγα: αυτός είναι δικός μας, αριστερός, άρα είναι εντάξει από κάθε πλευρά. Όμως κάποιες φορές δεν συνέβαινε. Εγώ έτσι γνώρισα τους ωραίους ανθρώπους που λέω, τους κομμουνιστές, στην κορύφωσή τους, στην ολοκλήρωσή τους. Κάποιοι άνθρωποι που άφησαν τα κόκαλά τους στα βουνά, κάποιοι που πέθαναν έξω από τη χώρα μας, κάποιοι άνθρωποι που νωρίς-νωρίς “καθαρίσανε”, που λένε, φύγανε, αναχώρησαν λόγω κιρρώσεως του ήπατος, όταν βγήκαν από εξορίες κι από φυλακές καταφύγανε στο ποτό και όλοι δεν έφθασαν στα 60 τους χρόνια, στα 55 τους. Ένας απ’ αυτούς ήταν κι ο Όμηρος Πέλλας, που στα 42 χρόνια πήρε το καπέλο του και αναχώρησε.

 

* Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ…

Βεβαίως είναι ζόρικο, πολύ. Αλλά εγώ δεν είμαι αριστεριστής, εγώ είμαι κομμουνιστής χωρίς ταυτότητα. Δεν ήμουν ποτέ κομματόσκυλο, είχα τον κριτικό λόγο. Κι από τότε, από τα χρόνια εκείνα, το ’51, ’52’, ’53, όταν διαβάζω τον Ιστορικό Υλισμό, λέω: κάπου τα ξέρω αυτά τα πράγματα, γιατί τα μάτια μου είδαν πολλά και οι πλευρές της συνείδησής μου είχαν πάρει τον δρόμο τους.

 

* Γι’ αυτό στην ποίηση και στα πεζά σας συνομιλείτε διαρκώς με την Ιστορία;

Η πολιτική και η ιστορική διάσταση είναι πάντα παρούσα. Όσο και να θέλω να ξεφύγω είναι ακατόρθωτο. Και το θέλω να υπάρχει και να το εισπράττει ο αναγνώστης που λίγο-πολύ γνωρίζει το χνώτο της αναπνοής μου.

 

* Στα “Ποιήματα της Σκάλας”, η σκάλα είναι προς ανάβαση ή προς κατάβαση;

Δυστυχώς προς κατάβαση, τα χρόνια εκεί με πάνε και ουσιαστικά είναι ένα οριακό μεταίχμιο της ζωής μου συγκρουσιακό, που διευρύνει ενδεχομένως και φωτίζει περισσότερα πράγματα. Είναι ένας απολογισμός ή, αν θέλετε, ένας ύστερος χαιρετισμός προς τον κόσμο αυτόν, προς τα όνειρά μου, την ουτοπία μου, την πίστη μου, προς όλα αυτά τα αγαπημένα. Κι επειδή η κακιά στιγμή ήταν η σκάλα απ’ όπου έπεσα τον Μάιο κι επί τρεις ώρες ήμουν εκεί αναίσθητος σχεδόν, κράτησα προφανώς την κακιά στιγμή μέσα μου γιατί φαίνεται ότι κινητοποιούνται οι γραφές μου όταν κινδυνεύω και με πλησιάζει ο θάνατος.

 

* Είναι, σαν να λέμε, μια συνάντηση με τον “Angelus Novus”, τον άγγελο της ιστορίας του Κλέε.

Δεν τον ξέρω τον πίνακα, αν και αγαπάω τις εικαστικές τέχνες. Ίσως βοήθησε και η επαγγελματική μου ζωή στα διαφημιστικά γραφεία και κάτι ήξερα από σχέδιο και χρώμα. Ας είναι καλά ο Ηλίας Δεκουλάκος, ο Τάσος ο χαράκτης, ο Μιχάλης Αγρανιώτης, ο Παναγιώτης Γράβαλος, νά κάποια ονόματα που βγαίνουν και η μνήμη τους πάντα μού είναι χρήσιμη.

 

* Από την ποίηση, ποια ονόματα σας είναι χρήσιμα;

Η ποίηση δεν είναι ένα πράγμα. Εμένα μ’ αρέσει να κορφολογώ. Από τη νεοελληνική γραμματεία τον Σολωμό πάνω απ’ όλα, χωρίς να σημαίνει ότι ο Κάλβος είναι μικρότερος, είναι άλλο μέγεθος, τον Βάρναλη γιατί είναι ο πριν τον Ρίτσο, αν δεν υπήρχε “Η μάνα του Χριστού” δεν θα υπήρχε ο “Επιτάφιος”, κι από εκεί και πέρα είναι ο Σεφέρης, η Μέλπω Αξιώτη η ξεχασμένη, η Μάτση Χατζηλαζάρου, και πολύ πιο κοντά μου είναι ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Κλείτος Κύρου και ο Τάσος Λειβαδίτης από την πλευρά των κοινωνικών ποιητών. Αν ανοίξουμε τα βήματά μας και αγκαλιάσουμε τον κόσμο έχουμε να αγκαλιάσουμε και την Αχμάτοβα, και την Τσβετάγεβα, τον Μιλός, τον Μπωντλαίρ, τον Ρεμπώ και τον Πόε. Θα μείνω λίγο στον Μανόλη Αναγνωστάκη, που είναι σπουδαίος ποιητής όχι μόνο γιατί έγραψε αυτά τα ποιήματα, αλλά γιατί άντεξε τη σιωπή του. Είναι σημείο αναφοράς για την Αριστερά, καλό είναι να τον θυμόμαστε πότε-πότε.

 

* Λέτε συχνά ότι το μόνο ανεξαργύρωτο είδος ενδεχομένως να είναι η ποίηση.

Ναι, γιατί πιστεύω πως δεν εξαργυρώνεται ποτέ η ποίηση. Οι ποιητές που είναι κάτι άλλο από το ποίημα είναι επιλήψιμοι πολλές φορές και τους βρομίζει, τους λερώνει η ζωή, ενώ το ποίημα είναι αυθύπαρκτο στην κοινωνία του, στην πολιτεία του και στον προορισμό του, με όσες δυνάμεις έχει.

 

* Καθώς κάνετε τον απολογισμό, τι λέτε για τη ζωή σας;

Συχνά λέω πως οι ωραίοι ποιητές που αγαπήσαμε υπήρξαν πουλάκια στη θύελλα, στην μπόρα και στην καταιγίδα και κατάφεραν να επιζήσουν για να αρθρώσουν τον λόγο τους στα κείμενά τους. Τους ονομάζω πουλιά όχι μόνο σαν σύμβολα της ελευθερίας, αλλά και σαν οντότητες τους οποίους έπαιρνε ο άνεμος, οι κακοκαιρίες και η κακότητα της εποχής και του κόσμου από ‘δω κι από ‘κει.

 

* Και τώρα, σ’ αυτή την κακότητα που ζούμε, ποιος είναι ο ρόλος του ποιητή;

Να αντιστέκεται σε οποιαδήποτε κακότητα τον σημειώνει και μ’ όποιο τρόπο μπορεί. Να αντιστέκεται σ’ αυτό το ζοφερό κλίμα που μας έχει τσακίσει, να μη λερώνεται, να μη βρομίζει, να μη συμβιβάζεται, να μην αλλάζει η πέτρα του, να είναι βαριά πέτρα. Είναι λερωμένη η εποχή μας.

 

* Και με τη Χρυσή Αυγή τι κάνουμε;

Μην ξεχνάμε ότι η Ελλάδα είναι μια συντηρητική χώρα από την εποχή των κοτσαμπάσηδων και του χωροφύλακα και συνεχίζεται αυτή η ατμόσφαιρα. Βλέπουμε και τους δημοσιογράφους και όλους αυτούς που παριστάνουν σήμερα τους υπερασπιστές της Χρυσής Αυγής, αυτοί πήραν στις μαύρες σακούλες, τα χρήματα της εξαγοράς τους. Αυτοί νομίζουν πως δεν τους βλέπει ο κόσμος, υποτιμούν τη νοημοσύνη του. Ο κόσμος, όμως, έχει υπερβεί και την κρίση και τη σκέψη της εξουσίας που τον εκφράζει πολιτικά. Έχει μεγάλο σπαθί στα χέρια του, που είναι ο κριτικός λόγος. Γι’ αυτό λέμε ότι η Δημοκρατία είναι πολύ δύσκολο πολίτευμα, γι’ αυτό δεν εφαρμόζεται στο σύνολό της. Ανά τους αιώνες ψάξτε να βρείτε πόσο γυρίζει, πόσο ψάχνει το ξέφωτό της και δεν το βρίσκει εύκολα. Κάποιες στιγμές μονάχα, κάποια χρόνια, το βρίσκει, και μετά ξαναγυρίζει στο ζοφερό παρελθόν μας.

 

* Πώς θα χαρακτηρίζατε την εποχή μας;

Άκρως ενδιαφέρουσα για τους ανθρώπους που αντιστέκονται και κατάπτυστη γι’ αυτούς που συμβιβάζονται και συνομολογούν το κακό.

 

* Ποιο είναι το κακό σήμερα;

Ο φασισμός. Είναι αυτό που παραβιάζει την οντότητα, την ύπαρξη, τα όνειρα και την ελευθερία του άλλου. Δυστυχώς είναι η εποχή του φασισμού. Όμως, ό,τι και να κάνει, όσο και να κρατήσει, με την πλάτη που θα βάλει ο κόσμος θα ξεριζωθεί. Ο κόσμος είναι πλασμένος να υπηρετεί το καλό. Εγώ δεν φοβάμαι γιατί απ’ το πετσί μου έχουν περάσει πολλά τέτοια επεισόδια, κακές εποχές, εξάρσεις του φασισμού.

 

* Επιμένετε να ζείτε στην παραμεθόριο.

Κράτησα τα καλά της παραμεθορίου περιοχής. Εγώ τα γερά γράμματα που έχω μάθει τα οφείλω σε πέντε καθηγητές μου, που λόγω φρονημάτων βρέθηκαν με δυσμενή μετάθεση στη γενέτειρά μου. Η Αθηνά Μιχαηλίδη, η Ελευθερία Σουζλού, ο Γιάννης Κωτσάκης, ο Γιάννης Χριστοφίλου, συγκρατούμενος του Λειβαδίτη, ο Γιώργος Γκουρμούτης κι ο μαθηματικός Δημοσθένης Μπίθας θα μπορούσαν να διοικήσουν ένα ολόκληρο υπουργείο Παιδείας με τη γνώση των δυσκολιών στην ανθρώπινη κοινωνία και τον πολύ φωτεινό και δημοκρατικό τρόπο τους. Εμείς συρρικνώναμε την ύπαρξή μας λόγω των ιστορικών αναγκών, αλλά δεν το βάζαμε κάτω, κορφολογούσαμε και παίρναμε το καλό όπου το βρίσκαμε. Μην ξεχνάμε ότι οι ιστορίες κύλησαν με την πρωτοβουλία πολύ μικρών ομάδων. Δεν ήτανε ποτέ πολλοί. Έζησα 18 χρόνια στην Αθήνα κι από ‘κει και πέρα, για να μην καίγομαι από τα σύνορα, επέλεξα τη Θεσσαλονίκη. Μέχρι τη Θεσσαλονίκη το ταξίδι είναι αλέγκρο, από τη Θεσσαλονίκη μέχρι τα Κορφοβούνια όπου γεννήθηκα, μέχρι τα λημέρια μου, τα χωριά πάνω στο Βέρμιο και το Καϊμακτσαλάν, είναι πολύ δύσκολη η διάβαση γιατί γνωρίζω βήμα-βήμα τι συνέβη σ’ αυτόν τον χώρο κι αυτό με πληγώνει. Είναι ματωμένη η Ιστορία.

 

* Τι είναι η πατρίδα, κύριε Μέσκο;

Τα παιδικά μας χρόνια και η συνείδησή μας που μας κάνει ανθρώπους ή ζώα. Αλλά αυτή η χώρα έχει έναν τεράστιο Όμηρο, έχει τους ποιητές της αθηναϊκής τραγωδίας: τον Ευριπίδη, τον Αισχύλο, τον Αριστοφάνη, τον Σοφοκλή, σπουδαία κεφάλαια, ο πολιτισμός είναι αυτή η χώρα. Πατρίδα μου είναι αυτός ο πολιτισμός.

 

* Και η Αριστερά πού βρίσκεται;

Η ουσία της Αριστεράς κάπου ανάμεσα στην επιλογή σου ως άνθρωπος βρίσκεται. Κι αν θέλετε να σας το πω αλλιώς, η Δεξιά ποτέ δεν μίλησε για πολιτισμό. Είχε καθήκον να συλλαμβάνει, να φυλακίζει, να εξορίζει και να εκτελεί τους ανθρώπους και ανάμεσά τους τους ποιητές…

ΜΕΓΑΛΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ
Απονέμεται ομόφωνα στον Δημήτρη Ραυτόπουλο για το σύνολο του έργου του.

ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ
Απονέμεται κατά πλειοψηφία στη Νίκη Αναστασέα για το έργο της με τίτλο «Πολύ χιόνι μπροστά στο σπίτι», εκδόσεις Πόλις.

ΒΡΑΒΕΙΟ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ – ΝΟΥΒΕΛΑΣ
Απονέμεται κατά πλειοψηφία στον Γιάννη Παλαβό για το έργο του με τίτλο «Αστείο», εκδόσεις Νεφέλη.
ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΟΙΗΣΗΣ
Απονέμεται κατά πλειοψηφία στον Μάρκο Μέσκο για το έργο του με τίτλο «Τα λύτρα», εκδόσεις Γαβριηλίδης.

ΒΡΑΒΕΙΟ ΔΟΚΙΜΙΟΥ – ΚΡΙΤΙΚΗΣ
Απονέμεται κατά πλειοψηφία στον Μιχάλη Χρυσανθόπουλο για το έργο του με τίτλο «Εκατό χρόνια πέρασαν και ένα καράβι. Ο ελληνικός υπερρεαλισμός και η κατασκευή της παράδοσης», εκδόσεις Άγρα.

ΒΡΑΒΕΙΟ ΜΑΡΤΥΡΙΑΣ – ΒΙΟΓΡΑΦΙΑΣ – ΧΡΟΝΙΚΟΥ – ΤΑΞΙΔΙΩΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ
Απονέμεται κατά πλειοψηφία στον Θοδωρή Καλλιφατίδη για το έργο του με τίτλο «Τα περασμένα δεν είναι όνειρο», εκδόσεις Γαβριηλίδης.

ΒΡΑΒΕΙΟ ΠΡΩΤΟΕΜΦΑΝΙΖΟΜΕΝΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
Απονέμεται κατά πλειοψηφία στον Χρήστο Αρμάντο Γκέζο για το έργο του με τίτλο «Ανεκπλήρωτοι φόβοι», εκδόσεις Πολύτροπον.

ΕΙΔΙΚΟ ΒΡΑΒΕΙΟ ΣΕ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΡΟΑΓΕΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΤΟ ΔΙΑΛΟΓΟ ΠΑΝΩ ΣΕ ΕΥΑΙΣΘΗΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ
Απονέμεται ομόφωνα στον Βασίλη Λαδά για το έργο του με τίτλο «Παιχνίδια Κρίκετ», εκδόσεις Γαβριηλίδης.
ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ

Η Επιτροπή εισηγείται την απονομή τιμητικής διάκρισης για την συμβολή τους στη νεοελληνική λογοτεχνία στα περιοδικά «Η Παρέμβαση» και «Εμβόλιμον».

Ο βραχύς κατάλογος υποψήφιων προς βράβευση (για έργα εκδοθέντα το έτος 2012), από τον οποίο επελέγησαν οι ανωτέρω βραβευθέντες είναι ο ακόλουθος (αλφαβητικά ) :

Α. Υποψήφιοι για το Βραβείο Μυθιστορήματος :

1. Αναστασέα Νίκη, Πολύ χιόνι μπροστά στο σπίτι, εκδόσεις Πόλις.
2. Αστερίου Χρήστος, Ίσλα Μπόα, εκδόσεις Πόλις.
3. Γεωργακόπουλος Θοδωρής, Φεβρουάριος, εκδόσεις Καστανιώτη.
4. Γρηγοριάδης Θεόδωρος, Το μυστικό της Έλλης, εκδόσεις Πατάκη.
5. Λαδάς Βασίλης, Παιχνίδια Κρίκετ, εκδόσεις Γαβριηλίδης.
6. Νικολαΐδου Σοφία, Χορεύουν οι ελέφαντες, εκδόσεις Μεταίχμιο.

Β. Υποψήφιοι για το Βραβείο Διηγήματος – Νουβέλας :

1. Κούρτοβικ Δημοσθένης, Το λαχανόρυζο του Σταυρού, εκδόσεις Εστία.
2. Μακρόπουλος Μιχάλης, Σπουργίτω & Γκράχαμ, εκδόσεις Πικραμένος.
3. Μαυρομάτης Χάρης, Οι εξορίες του ιεροκήρυκα Σέργιου Σκανδάλη, εκδόσεις Εστία.
4. Μιχαηλίδης Μάριος, Ο ανακριτής, εκδόσεις Γαβριηλίδης.
5. Νόλλας Δημήτρης, Στον τόπο, εκδόσεις Ίκαρος.
6. Παλαβός Γιάννης, Αστείο, εκδόσεις Νεφέλη.
7. Παπαμάρκος Δημοσθένης, Μεταποίηση, εκδόσεις Κέδρος.

Γ. Υποψήφιοι για το Βραβείο Ποίησης :

1. Γκανάς Μιχάλης, Άψινθος, εκδόσεις Μελάνι.
2. Δαράκη Ζέφη, Ερήμωνε, εκδόσεις Ύψιλον.
3. Ζαφειρίου Σταύρος, Προς τα πού : (Μια πολεμική ιστορία), εκδόσεις Νεφέλη.
4. Λουκίδου Ευτυχία – Αλεξάνδρα, Το επιδόρπιο, εκδόσεις Κέδρος.
5. Μέσκος Μάρκος, Τα λύτρα, εκδόσεις Γαβριηλίδης.
6. Πατίλης Γιάννης, Αποδρομή του αλκοόλ και άλλα ποιήματα, εκδόσεις Ύψιλον.
7. Χαλκιαδάκη Νίκη, Ανάσκελη με πυρετό, εκδόσεις Μανδραγόρας.

Δ. Υποψήφιοι για το Βραβείο Δοκιμίου – Κριτικής :

1. Δεληβοριά Μαρία, Διονυσίου Σολωμού, Η γυναίκα της Ζάκυθος – έχθρισσα θανάσιμη του έθνους. Ερμηνευτική δοκιμή, εκδόσεις Άγρα.
2. Παπακώστας Γιάννης, Από τη λογοτεχνία στον κοινωνικό προβληματισμό : Ποιήματα – Μεταφράσεις – Μελέτες και άρθρα του Γιάννη Μηλιάδη (1895 – 1975), Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη.
3. Ραυτόπουλος Δημήτρης, Εμφύλιος και λογοτεχνία, εκδόσεις Πατάκη.
4. Σιγάλας Νίκος, Ο Ανδρέας Εμπειρίκος και η ιστορία του ελληνικού υπερρεαλισμού. Ή μπροστά στην αμείλικτη αρχή της πραγματικότητας, εκδόσεις Άγρα.
5. Χρυσανθόπουλος Μιχάλης. Εκατό χρόνια πέρασαν και ένα καράβι. Ο ελληνικός υπερρεαλισμός και η κατασκευή της παράδοσης, εκδόσεις Άγρα.

Ε. Υποψήφιοι για το Βραβείο Μαρτυρίας – Bιογραφίας – Χρονικού – Ταξιδιωτικής Λογοτεχνίας :

1. Βαρβιτσιώτης Γιάννης, ‘Οπως τα έζησα : 1961 – 1981, εκδόσεις Λιβάνη.
2. Ζουμπουλάκης Σταύρος, Η αδερφή μου, εκδόσεις Πόλις .
3. Θεοτοκάς Νίκος, Ο βίος του στρατηγού Μακρυγιάννη : Απομνημόνευμα και ιστορία, εκδόσεις Βιβλιόραμα.
4. Καλλιφατίδης Θοδωρής, Τα περασμένα δεν είναι όνειρο, εκδόσεις Γαβριηλίδης.
5. Καραποστόλης Βασίλης, Η εποχή της όρεξης. Ακολουθώντας τα ίχνη του ‘60, εκδόσεις Πατάκη.
6. Μάτσα Κατερίνα, Το αδύνατο πένθος και η κρύπτη – : Ο τοξικομανής και ο θάνατος, εκδόσεις Άγρα.

ΣΤ. Υποψήφιοι για το Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα :

1. Γκέζος Χρήστος Αρμάντο, Ανεκπλήρωτοι φόβοι, εκδόσεις Πολύτροπον.
2. Γκέκα Εσμεράλδα, Pulchritudo bestiae, εκδόσεις Γαβριηλίδης.
3. Ζαφειροπούλου Λένια, Paternoster Square, εκδόσεις Πόλις.
4. Κάλφα Βάγια, Απλά πράγματα, εκδόσεις Γαβριηλίδης.
5. Κιάος Θωμάς, Είδη εποχής, εκδόσεις Γαβριηλίδης.

Την Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας αποτελούν :

1. Αλέξανδρος Ζήρας, Κριτικός Λογοτεχνίας, Πρόεδρος
2. Γεώργιος – Ιωάννης Ανδρειωμένος, Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Αντιπρόεδρος
3. Άννα Καρακατσούλη, Επίκουρη Καθηγήτρια του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
4. Μιχαήλ Μπακογιάννης, Λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
5. Γεώργιος Ξενάριος, Συγγραφέας, Κριτικός Λογοτεχνίας
6. Διονύσιος Μαγκλιβέρας, Δοκιμιογράφος, Κριτικός Λογοτεχνίας
7. Ιωάννης Τζανής, Ποιητής, Δοκιμιογράφος
8. Μαρία Στασινοπούλου, Συγγραφέας, Κριτικός Λογοτεχνίας
9. Γεώργιος Συμπάρδης, Συγγραφέας