Μακεδόνες βασιλείς: τους δολοφονούσαν άγρια, τους έθαβαν με χρυσάφι

Posted: 03/13/2014 in Uncategorized

vergina1

«Ανδρών επιφανών πάσα γη, τάφος» έλεγε ο  Περικλής, όπως το κατέγραψε- ή το έγραψε- ο Θουκυδίδης. Πού είναι άραγε ο τάφος του ίδιου του πολιτικού, ή του ιστορικού; Εχθρικές επιθέσεις, πόλεμοι, το πέρασμα του χρόνου, διαρκείς ανοικοδομήσεις μιας πόλης που παραμένει ζωντανή πάνω από 3.000 χρόνια, συνέβαλαν στο να χαθούν τα ίχνη. Όχι μονάχα των συγκεκριμένων, επωνύμων Αθηναίων, παρά και όλων σχεδόν των αρχαίων πολιτικών, καλλιτεχνών, πολεμιστών, επιφανών εν ολίγοις με τη σημερινή έννοια.

Η τύχη και ο Μανόλης Ανδρόνικος με το πείσμα του και την ακάματη δουλειά του, έκαναν να βρεθούν οι τάφοι δύο επωνύμων. Ο ένας ήταν βασιλιάς και οδήγησε τη Μακεδονία σε πρωτοφανή ακμή. Ο άλλος, ο εγγονός του, διάδοχος και γιος ενός μεγάλου βασιλιά και στρατηλάτη, μόλις πρόφτασε να πατήσει στο κατώφλι της εφηβείας. Ο Φίλιππος ο Β’ και ο μικρός  Αλέξανδρος Δ είναι θαμμένοι δίπλα- δίπλα, στους θαυμαστούς μακεδονικούς τάφους της Βεργίνας, των αρχαίων Αιγών, με τα πλούσια κτερίσματα. Η τύχη θέλησε να μη συληθούν οι τάφοι τους, να μη διαταραχθεί ο αιώνιος ύπνος τους από βέβηλα χέρια που θα αφαιρούσαν τα στοιχεία τους. Ο Μανόλης Ανδρόνικος κατάφερε τα υπόλοιπα τον Νοέμβριο του 1977 και την επόμενη χρονιά, έχοντας ερευνήσει την περιοχή από τα φοιτητικά του χρόνια (1938) και ψάχνοντας το βασιλικό νεκροταφείο από το 1951, ως νεαρός επιμελητής αρχαιοτήτων.

Ακόμα και τις πρώτες ώρες, που ο ενθουσιασμός και ο συγκλονισμός από τα ευρήματα ήταν τεράστια, η χαρά του ανασκαφέα σκιαζόταν εν μέρει από τη βεβαιότητα πως θα υπάρξουν ενστάσεις και αμφιβολίες ως προς το αν ο νεκρός του ενός τάφου είναι όντως ο Φίλιππος Β’ Δεν έπεσε έξω. Παρότι ο ίδιος και οι συνεργάτες του «έδεσαν» τη χρονολόγηση μέσω των ευρημάτων, κυρίως από τα κεραμικά αγγεία που συνόδευαν τα ανθρώπινα κατάλοιπα, αλλά και από διάφορες παρατηρήσεις και  μετρήσεις, μέχρι σήμερα οι διαφωνίες είναι πολλές.

vergina2

Αψευδείς, οστέινοι «μάρτυρες»

Σήμερα κατά την παρουσίαση του Αρχαιολογικού Εργου Μακεδονίας- Θράκης στη Θεσσαλονίκη, παρουσιάστηκαν πολλές, παράλληλες αποδείξεις για το σε ποιον ανήκει ο τάφος. Η καθηγήτρια αρχαιολογίας Χρυσούλα Παλιαδέλη είπε ότι επανεξετάστηκαν περί τα 350 οστά και θραύσματα οστών από τον τάφο και έδωσαν τα εξής αποτελέσματα- συμπεράσματα:

1. Για το νεκρό του θαλάμου τα νέα πορίσματα οδηγούν σε ακριβέστερο
καθορισμό της ηλικίας του (41-49 ετών), και εντοπίζουν εκφυλιστικές
αλλοιώσεις, χρόνιες παθήσεις και δείκτες δραστηριότητας που υποδεικνύουν μεσήλικο άνδρα με έντονη ιππευτική και πολεμική δραστηριότητα. Τα δεδομένααυτά, σε συνδυασμό με τις μορφολογικές αλλοιώσεις στα οστά του -που βεβαιώνουν πως ο νεκρός κάηκε αμέσως μετά το θάνατό του- αποδυναμώνουν τη θεωρία της ταύτισής του με τον Φίλιππο Γ’ Αρριδαίο και ενισχύουν, αντίθετα,την απόδοση του τάφου στον Φίλιππο Β΄.
2. Για τη νεκρή του προθαλάμου νέες παρατηρήσεις σε οστά που δεν είχαν εντοπιστεί στο παρελθόν προσδιορίζουν με ακρίβεια πλέον, την ηλικία της (30-34 ετών), που αποκλείει οριστικά τρεις από τις πιθανές ταυτίσεις που έχουν μέχρις στιγμής προταθεί για την ταυτότητά της (Κλεοπάτρα και Μήδα, γυναίκες του Φιλίππου Β΄ και Αδέα/Ευρυδίκη, γυναίκα του Φιλίππου Γ΄ Αρριδαίου). Μορφολογικές αλλοιώσεις βεβαιώνουν πως η νεκρή κάηκε, όπως κι ο νεκρός του θαλάμου,  αμέσως μετά το θάνατό της, ενώ οι δείκτες ιππικής δραστηριότητας δηλώνουν πως ίππευε για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ένα κάταγμα στο άνω άκρο της αριστερής κνήμης που προκάλεσε βράχυνση, ατροφία και
χωλότητα στο αριστερό της πόδι, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το ζεύγος των άνισων κνημίδων του προθαλάμου της ανήκει και πως το μεγαλύτερο μέρος του ανδρικού οπλισμού που βρέθηκε στο χώρο ταφής της είναι δικός της

vergina

3. Τα δεδομένα αυτά ενισχύουν την παλιά υπόθεση του N.G.L.Hammond για την ταύτιση της νεκρής  με μιαν άγνωστη Σκύθισσα, ίσως κόρη του βασιλιά Ατέα, χωρίς να αποκλείουν το ενδεχόμενο στη νεκρή του προθαλάμου να αναγνωρίσουμε την Αυδάτα, γυναίκα του Φιλίππου Β΄ από την Ιλλυρία.
4. Κυρίως όμως υποστηρίζουν όχι μόνον από αρχαιολογική αλλά και από
ανθρωπολογική άποψη την απόδοση του τάφου ΙΙ της Μεγάλης Τούμπας στον Φίλιππο Β’ και τη χρονολόγησή του στα 336 π. Χ.

Τα συμπεράσματα συμφωνούν με τα αποτελέσματα των ερευνών που έκανε ο καθηγητής Τζόναθαν Μάσγκρέιβ από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, ο οποίος εξέτασε το σκελετικό υλικό και με τη βοήθεια ιατροδικαστή. Σημειώνουμε πως ο Φίλιππος ήταν επίσης χωλός από το ένα πόδι (οι  άνισες περικνημίδες που εκτίθενται στο μουσείο είναι δικές του) και πως είχε απολέσει σε μάχη το ένα μάτι του από βέλος που καρφώθηκε, κάτι το οποίο φαίνεται επίσης από τον σκελετό του.

Τα τελευταία χρόνια, με τη λειτουργία του Μουσείου των Βασιλικών Τάφων στη Βεργίνα/ Αιγές, τα οστά του βασιλιά έχουν επανατοποθετηθεί με σεβασμό στην ολόχρυση λάρνακα όπου φυλάσσονταν μετά την καύση και δεν είναι πλέον, ευτυχώς,  σε κοινή θέα όπως όταν ο σκελετός βρισκόταν σε γυάλινη προθήκη στην είσοδο του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.

Η συστάδα των Βασιλικών Τάφων

Η Αγγελική Κοτταρίδη, που υπήρξε η νεαρότερη μαθήτρια του Μανόλη Ανδρόνικου και σήμερα είναι έφορος αρχαιοτήτων Ημαθίας, τα τελευταία χρόνια ερευνά τη λεγόμενη βασιλική συστάδα τάφων, στο νεκροταφείο των Αιγών. Μιλώντας για τα ευρήματα αυτών των τάφων χθες, σημείωσε:

Συνολικά βρέθηκαν ως τώρα είκοσι (20) τάφοι που χρονολογούνται από τα αρχαϊκά (α΄ μισό του 6ου αι.) μέχρι τα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια ( τέλος 4ου- αρχές 3ου αι. π.Χ.).

 Οι πέντε παλιότεροι είναι ευρύχωροι λάκκοι που γύρω στα 540/30 δίνουν τη θέση τους σε κτιστούς κιβωτιόσχημους (βρέθηκαν δέκα)  που συνεχίζονται στον 5ο αι. μεγαλώνοντας ολοένα,  ώσπου να γίνουν ευρύχωρες υπόγειες αίθουσες 35-40 τετραγωνικών μέτρων.

 

Ο Αλέξανδρος Α’ και ο Περδίκκας Β’

vergina4

Ιδιαίτερα μνημειακοί όσο και απροσδόκητοι είναι οι δύο μεγάλοι υπόστυλοι τάφοι του 5ου αι.  (βρέθηκαν το 2012) με τους ιωνικούς κίονες και τις πέτρινες σκάλες καθόδου  που ανακαλούν παρόμοια ταφικά κτήρια από την περιοχή του Τάραντα (Μεγάλη Ελλάδα) και σίγουρα άσκησαν επιρροή στη γειτονική Θεσσαλία, όπου εμφανίζονται συνοπτικές απομιμήσεις  τους στο εσωτερικό των λίθινων σαρκοφάγων. Ο πιο περίτεχνος από αυτούς που βρίσκεται δίπλα στα κατάλοιπα του υπέργειου «ηρώου» και χρονολογείται γύρω στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. θα μπορούσε ίσως να συσχετισθεί με τον Αλέξανδρο Α΄(496-454 π.Χ.),   τον ολυμπιονίκη Μακεδόνα βασιλιά που έδωσε στους Αθηναίους την ξυλεία για την κατασκευή του στόλου της Σαλαμίνας… 

Πολύ κοντά σε αυτόν και στο «ηρώο» βρίσκεται ένας από τους πιο σημαντικούς τάφους της ομάδας που μαζί με δυο ακόμη κιβωτιόσχημους και δυο μακεδονικούς ανασκάφηκε φέτος. Μια μεγάλη υπόγεια αίθουσα με λευκούς τοίχους διακοσμημένους με μια ζωγραφιστή γιρλάντα με βλαστάρια, λουλούδια και φύλλα κισσού – το παλιότερο και για αυτό ιδιαίτερα σημαντικό δείγμα τοιχογραφίας που ξέρουμε από την Μακεδονία-  είχε ένα κτιστό λίθινο θρανίο που περιτρέχει τους τοίχους και ξύλινη κλίνη διακοσμημένη με ελεφαντόδοντο και κεχριμπάρια από την οποία σώθηκαν αρκετά ίχνη. 

Άφθονη κεραμική , κυρίως κομψές λευκές λήκυθοι, τα χαρακτηριστικά ελαιοδοχεία των νεκρικών τελετών, χρονολογούν το σύνολο γύρω στο 420-10 π.Χ., ενώ ένα σιδερένιο ξίφος που ξέφυγε από τους τυμβωρύχους μαρτυρά ότι ο τάφος ανήκει σε έναν πολεμιστή, ίσως τον βασιλιά Περδίκκα Β΄ (454-413 π.Χ.) που χρειάστηκε σκληρούς αγώνες για να διατηρήσει το βασίλειο του ανεξάρτητο μέσα στη δίνη του Πελοποννησιακού πολέμου.

Την ομάδα συμπληρώνουν τρεις μεγάλοι μακεδονικοί  τάφοι (ο ένας είχε βρεθεί το 1987, οι άλλοι βρέθηκαν τώρα) με μνημειακές μαρμάρινες πόρτες και προσόψεις που θυμίζουν ναούς.

Μολονότι βάναυσα λεηλατημένα και λιθολογημένα τα μνημεία αυτά προσθέτουν καινούρια στοιχεία στην ιστορία της ταφικής αρχιτεκτονικής, αλλά ενδεχομένως και στην προσωπογραφία της βασιλικής οικογένειας… 

Ο Φίλιππος Αρριδαίος, η Αδέα- Ευρυδίκη και η Κύνα

Δίπλα στον παλιό (ανασκαφή 1987) ιωνικό τάφο βρέθηκε φέτος ένας νέος μακεδονικός τάφος με δωρικές κολώνες η πρόσοψη του οποίου παρουσιάζει αντιστοιχίες με εκείνη του τάφου του Αλέξανδρου Δ΄, γιου του Μεγαλέξανδρου και της Ρωξάνης.

Χτισμένοι και οι δύο την ίδια εποχή (προς το τέλος του 4ου αι. π.Χ.,) δίπλα- δίπλα και με τον ίδιο προσανατολισμό ο ιωνικός  και ο νέος δωρικός τάφος  δίνουν την εικόνα ενός δίδυμου με ιδιαίτερη συνάφεια. Ο Διόδωρος αναφέρει ότι ο Κάσσανδρος μετέφερε και έθαψε στις Αιγές τα οστά του Φίλιππου Γ΄ Αρριδαίου  και της συζύγου του Αδέας -Ευρυδίκης καθώς και της μητέρας της τελευταίας της Κύνας που ήταν κόρη του Φιλίππου Β. ΄  Ένας από τους τελευταίους Τημενίδες ο Φίλιππος Γ΄ Αρριδαίος (323-317 π.Χ.) είχε προφανώς δικαίωμα να ταφεί στην παλιά βασιλική συστάδα και ο ιωνικός τάφος με τον ασυνήθιστα βαθύ προθάλαμο που προφανώς προοριζόταν για την ταφή και ενός δεύτερου νεκρού, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τον τάφο του φιλίππου Β΄, προσφέρεται ιδανικά για την ταφή του βασιλικού ζευγαριού, μια υπόθεση που την ενισχύει αποφασιστικά η παρουσία του διδύμου τάφου, όπου θα μπορούσαν να έχουν αποτεθεί τα οστά της Κύνας, πεθεράς και συγχρόνως ετεροθαλούς αδελφής του Φιλίππου Αριδαίου!

Κοντά στους άλλους δυο, αλλά με διαφορετικό προσανατολισμό από αυτούς ο τρίτος μακεδονικός τάφος ήταν ακόμη μεγαλύτερος από τους προηγούμενους. Δυστυχώς σχεδόν ολόκληρο το κυρίως κτήριο έχει καταστραφεί από την λιθολόγηση,  αλλά οι λιθόκτιστες παρειές του «δρόμου» του και η μοναδική μνημειώδης λίθινη  κλίμακα που καλύπτει όλο το πλάτος του, οδηγώντας στο λιθόστρωτο πλάτωμα της εισόδου, αποκαθιστούν κάτι από την χαμένη μεγαλοπρέπεια του μνημείου που δεν αποκλείεται να φιλοξένησε τον ίδιο τον Κάσσανδρο ή έναν από τους γιούς του, που όντας παιδιά της Θεσσαλονίκης, ανήκαν και αυτοί στην ένδοξη δυναστεία των Τημενιδών.

(Το θέμα αυτό έχει γράψει στο σημερινό “Εθνος” κατ’ αποκλειστικότητα η πολυαγαπημένη και άξια συνάδελφος Μαρία Ριτζαλέου)

Όπως θα καταλάβατε, οι αρχαιολόγοι υπολογίζουν πως βρήκαν πού αναπαύονται οι περισσότεροι Τημενίδες και οι σύζυγοί τους. Δεν γνωρίζουμε πού είναι ο τάφος του Αλέξανδρου γιατί το σώμα του έχει εξαφανιστεί από την Αλεξάνδρεια κατά τον 4ο αιώνα μ.Χ. στη διάρκεια θρησκευτικών τελετών. Δεν γνωρίζουμε πού είναι ο τάφος της Ολυμπιάδας γιατί η περιοχή στην οποία μάλλον είχε ταφεί μετά τον λιθοβολισμό της κατόπιν διαταγής του Κασσάνδρου δεν έχει ανασκαφεί. Αν όντως ο μεγάλος μακεδονικός τάφος ανήκε στην οικογένεια ή στους απογόνους του Κασσάνδρου δεν θα μάθουμε ποτέ γι’ αυτούς, καθώς το  κτίσμα έχει καταστραφεί- αυτό είναι άραγε που λένε Δικαιοσύνη της Ιστορίας; Αλλά έτσι την πληρώνει και η αθώα Θεσσαλονίκη.

Η μοναδική που φαίνεται ότι θα μείνει χωρίς μνήμα και σήμα είναι η καημένη η Ρωξάνη, την οποία δολοφόνησε ο Κάσσανδρος μαζί με τον γιο της αλλά κανείς δεν άφησε μαρτυρία για τον τόπο της ταφής της.

vergina3

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s